کتابخانه‌ها در دوران جنگ: فراتر از فرهنگ، پناهگاه روح و دانش — نگاهی کوتاه به تجربیات جهانی و ایران
چکیده
در دوره‌های جنگ، کتابخانه‌ها تنها مراکز فرهنگی نبوده‌اند، بلکه به‌عنوان نهادهای حمایتی در حوزه‌های روانی، آموزشی و اجتماعی عمل کرده‌اند. از کتابخانه‌های سیار در میدان‌های نبرد گرفته تا ارائه خدمات فرهنگی و اطلاع‌رسانی، این مراکز نقش کلیدی در حفظ روحیه، گردش اطلاعات، حفاظت از میراث‌فرهنگی و بازسازی جوامع پس از بحران ایفا کرده‌اند. این یادداشت کوتاه، تجربیاتی درباره فعالیت‌ها و خدمات کتابخانه‌ها در زمان جنگ، در سطح جهانی و در کشور ایران، ارائه می‌دهد.
مقدمه
جنگ یکی از شدیدترین بحران‌هایی است که می‌تواند ساختارهای اجتماعی و فرهنگی جوامع را تحت‌تأثیر قرار دهد. کتابخانه‌ها به‌عنوان نهادهای حافظ دانش و فرهنگ، در چنین شرایطی وظایف پیچیده‌تری بر عهده می‌گیرند. تجربه کشورهای مختلف نشان می‌دهد که کتابخانه‌ها در زمان جنگ می‌توانند نقش‌های جدیدی چون پناهگاه فرهنگی، ابزار اطلاع‌رسانی درست، مرکز حمایت روانی، عامل انسجام ملی و عامل حفظ هویت اجتماعی را ایفا کنند.
کتاب در چنین شرایطی نه‌تنها کارکردی فرهنگی، بلکه نقشی روان‌شناختی در کاهش تنش، افزایش تمرکز و ایجاد حس ثبات ذهنی پیدا می‌کند. کتاب‌خوانی، در این شرایط، فرصتی برای فاصله‌گرفتن از فضای ملتهب خبری و بازگشت به آرامش درونی فراهم می‌کند. کارشناسان اجتماعی معتقدند در این شرایط بسیاری از افراد، کتاب را به‌عنوان همدمی مطمئن در روزهای پرتنش انتخاب می‌کنند (1). این یادداشت با نگاهی گذرا، خدمات کتابخانه‌ای در دوران جنگ در جهان و ایران را بررسی می‌کند.
خدمات کتابخانه‌ها در زمان جنگ در جهان:
در طول جنگ‌های جهانی، کتابخانه‌های سیار در خطوط مقدم جبهه حاضر می‌شدند تا سربازان را با کتاب و مجله سرگرم کنند و روحیه آنها را تقویت نمایند. این خدمات، راهی برای حفظ ارتباط با دنیای بیرون و فرار از سختی‌های جنگ بود.
جنگ جهانی اول ۱۹۱۴–۱۹۱۸ : در این دوره، ارتش‌ها و نهادهای فرهنگی متوجه اهمیت کتاب برای کاهش استرس سربازان شدند. مهم‌ترین اقدام‌ها راه‌اندازی کتابخانه‌های سیار برای سربازان در جبهه‌های اروپا و خاورمیانه، اجرای برنامه‌های ملی جمع‌آوری کتاب در آمریکا و بریتانیا، آغاز رسمی استفاده از کتاب‌درمانی برای آسیب‌دیدگان روانی جنگ بوده است. این اقدامات موجب شد کتابخانه‌ها برای نخستین‌بار به‌عنوان بخشی از خدمات رفاهی و حمایتی ارتش‌ها شناخته شوند (2).
جنگ جهانی دوم ۱۹۳۹–۱۹۴۵: شدت تخریب و بمباران‌ها در این جنگ باعث شد کتابخانه‌ها نقشی چندگانه ایفا کنند: که از جمله راه‌اندازی و ادامه فعالیت تعداد بیشتری از «کتابخانه‌های سربازان»، انتقال کتابخانه‌های عمومی بریتانیا به پناهگاه‌ها و زیرزمین‌ها برای حفظ دسترسی مردم، فعالیت‌های گسترده حفاظت از نسخه‌های خطی، آثار تاریخی و کتاب‌های نایاب در اروپا برای جلوگیری از غارت و نابودی، راه‌اندازی برنامه Victory Book Campaign در آمریکا که بیش از ۱۸ میلیون جلد کتاب برای نیروهای نظامی را جمع‌آوری کرد (3).
در بحران‌هایی مانند جنگ بوسنی، عراق و افغانستان نیز، کتابخانه‌ها نقش بازسازی فرهنگی و آموزش جوامع آسیب‌دیده را بر عهده گرفتند. در دوران محاصره سارایوو (جنگ بوسنی)، باوجود شرایط دشوار، مردم به مطالعه و فعالیت‌های فرهنگی ادامه دادند و کتاب نمادی از تاب‌آوری فرهنگی شد. همچنین در دوران جنگ سرد، کتابخانه‌ها ابزار مقابله با انتشار اطلاعات نادرست و پروپاگاندا شدند.
خدمات کتابخانه‌ها در زمان جنگ در ایران
در دوران جنگ ایران و عراق و همچنین در جنگ تحمیلی دوازده‌روزه، کتابخانه‌ها نقش فعالی در ارائه خدمات فرهنگی و اطلاع‌رسانی ایفا کردند. این مراکز باوجود محدودیت‌ها، تلاش کردند تا با ارائه منابع اطلاعاتی، برگزاری برنامه‌های فرهنگی و ایجاد فضایی امن برای مطالعه و تبادل نظر، به جامعه در مقابله با فشار روانی جنگ کمک کنند. همچنین، در حفاظت از اسناد و میراث‌فرهنگی کشور در برابر آسیب‌های جنگ، نقش بسزایی داشتند.
خدمات کتابخانه‌ها در زمان جنگ ایران و عراق ۱۳۵۹–۱۳۶۷
در سال‌های پیش از آغاز جنگ، شبکه کتابخانه‌های عمومی ایران در حال گسترش بود؛ اما زیرساخت‌ها هنوز کامل نبود. با شروع جنگ، نیاز به خدمات فرهنگی و اطلاع‌رسانی در جبهه و شهرهای آسیب‌دیده افزایش یافت. کتابخانه‌ها در دوران دفاع مقدس نقش‌هایی مهم و ابتکاری داشتند. فعالیت‌هایی که در این زمان از سوی کتابخانه‌ها انجام شد به‌قرار زیر بوده است (4، 5، 6، 7):
الف) ایجاد کتابخانه‌های سیار و جبهه‌ای برای نمونه استفاده از وانت، مینی‌بوس و کانتینر برای تشکیل کتابخانه‌های سیار، توزیع کتاب، مجله، بروشور و نشریات فرهنگی بین رزمندگان، حضور کتابداران داوطلب در خطوط پشتیبانی
ب) ارائه خدمات فرهنگی و روانی برای نمونه استفاده از کتاب به‌عنوان وسیله‌ای برای کاهش اضطراب و ایجاد روحیه در میان سربازان و خانواده‌ها، ایجاد فضاهای کوچک مطالعه در سنگرها، پادگان‌ها و قرارگاه‌های فرهنگی، نمایش فیلم
ج) توجه به حفاظت از منابع و میراث‌فرهنگی برای نمونه انتقال منابع کتابخانه‌های شهرهای بمباران‌شده مانند خرمشهر و آبادان به شهرهای امن‌تر، تشکیل گروه‌های داوطلب برای حفاظت از نسخه‌ها و اسناد محلی.
د) ارائه خدمات کتابخانه‌ای برای مردم در مناطق شهری برای نمونه انتقال بسیاری از فعالیت کتابخانه‌ها به پناهگاه‌ها، انتشار کتابچه‌ها و نشریات آموزشی برای ارتقای تاب‌آوری و آگاهی عمومی.
برای نمونه بابایی یکی از کتابداران کتابخانه‌های سیار در زمان جنگ در مقاله‌ای (بابایی، ۱۳۷۱) تجربه و فعالیت‌های خود را به‌عنوان کتابدار در زمان جنگ بیان می‌کند که در زیر به بخشی از آن اشاره می‌کنیم:
“کتابدارانی که در کتابخانه‌های ملی عمومی و اختصاصی فعالیت دارند حتماً با کتابخانه‌هایی که تحت عنوان واحد سیار فعالیت دارند آشنا هستند. من نیز به‌عنوان یک کتابدار، جسته‌وگریخته اطلاعاتی درباره نحوه کار و فعالیت آن دارم، ولی پس از شروع جنگ تحمیلی، همیشه در این فکر بودم که آیا این همه انسان مؤمن و فعال که به جبهه‌های جنگ حق علیه باطل هجوم می‌برند اوقات فراغتی هم دارند؟ اگر چنین است چگونه آن را می‌گذرانند؟ بنا به وظیفه شغلی خود، در این فکر بودم که آیا رزمندگان فرصت مطالعه دارند، و در آن صورت آیا کتابی در اختیارشان قرار داده می‌شود؟ آیا کتابخانه‌ای به‌صورت ثابت یا سیار در جبهه‌ها وجود دارد؟ پس از چندی با دیدن وانت‌هایی که به جمع‌آوری کتاب برای رزمندگان اسلام مشغول بودند. پاسخ سؤالاتم را دریافت کردم.
نخست آنکه در جبهه‌ها اوقات فراغت هم هست و دوم اینکه برای گذراندن آن از کتاب هم استفاده می‌شود. اما سؤالات بعدی هنوز بی‌جواب بود. این کتاب‌ها در کجا و به‌وسیله چه کسانی در اختیار رزمندگان قرار می‌گیرد؟ آیا به آنها اهدا می‌شود؟ آیا در محلی (سوله مانند) جمع‌آوری می‌گردد و افراد برای استفاده به آنجا می‌روند؟ کتاب‌ها چگونه انتخاب می‌شوند؟ توسط رزمندگان یا به طریق دیگری؟ اگر کتابی و یا موضوعی در دست نبود چطور از آن مطلع شده و چگونه کتاب موردنظر تهیه می‌گردد؟ و بسیاری سؤالات دیگر.
هر چه از زمان شروع جنگ تحمیلی می‌گذشت اشتیاقم برای یافتن پاسخ بیشتر می‌شد. تا اینکه توسط چند تن از دوستان که در جبهه‌ها حضور پیدا کرده بودند، متوجه شدم که در مرکز قرارگاه‌ها کتابخانه‌هایی وجود دارد که افراد مختلفی در آنجا به ارائه خدمات مشغول‌اند.
از طرفی هجوم همه افشار مختلف به جبهه سؤال دیگری برایم مطرح کرده بود: آیا کتابداران بنا به موقعیت شغلی خود وظیفه حضور در جبهه‌های نور علیه ظلمت را ندارند؟ البته عده‌ای از کتابداران و کارکنان کتابخانه‌های کشور به وظیفه خود عمل کرده و به‌نحوی در جبهه‌ها مشارکت کرده بودند و تعدادی از آنان نیز به شهادت رسیده بودند؛ لذا مسئله را با چند تن از دوستان کتابدار مطرح کردم. همه تمایل به حضور در جبهه‌ها را داشتند. با مشورت با یکی از کتابداران صلاح دیدیم که از طریق بسیج به‌صورت عادی وارد جبهه شویم. پس از انجام مراحل نام‌نویسی و گرفتن موافقت از واحد مربوط به‌سوی جبهه حرکت کردیم.
… من و همکارم را به معاونت فرهنگی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی مستقر در قرارگاه خاتم الانبیاء معرفی کردند. آنها پس از آگاهی از کار و مسئولیت ما، درخواست نمودند که کتابخانه قرارگاه را راه‌اندازی کنیم. به هر صورت هدف اصلی ما انجام تکلیف بود و به همین دلیل دست‌به‌کار شدیم و کتابخانه کوچک و تقریباً نامرتب آنجا را به لطف پروردگار و کمک مسئولان امر مرتب و فعال نمودیم، به‌عنوان فعالیت جنبی نیز یک کلاس سوادآموزی در کتابخانه تأسیس کردیم و یکی از معلمان باتجربه و متخصص در زمینه سوادآموزی نسبت به تعلیم بی‌سوادان روستایی و عشایری مشغول انجام‌وظیفه شد. این فعالیت‌ها بسیار مورد استقبال قرار گرفت. ولی کتابخانه قرارگاه و مجموعه کتاب‌هایش کافی نبود.
در مدتی که ما در این کتابخانه بودیم طی بررسی کوتاهی که کردیم اغلب رزمندگان به دلایلی که ذکر شد. علاقه‌مند به مطالعه بودند. بررسی اوقات فراغت و نیاز رزمندگان به کتاب و کتابخانه سیار در همه خطوط و ضرورت حضور کتابدار از جمله فعالیت‌های ما بود که موردتوجه معاونت فرهنگی واحد مربوط قرار گرفت. به همین دلیل ضمن ابلاغ تقدیر کتبی ما را به قرارگاه کربلا معرفی کردند.
در آنجا ضمن سروسامان دادن به کتابخانه مستقر در قرارگاه به‌درستی و صحت بررسی انجام شده پی بردیم. در پایان مأموریت با کسب اطلاعات نسبتاً خوبی از وضعیت و چگونگی گذران اوقات فراغت رزمندگان در جبهه‌ها و میزان گرایش آنها به کتب مختلف به تهران بازگشتیم. در تهران با مسئولان وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و هیئت‌امنای کتابخانه‌های عمومی کشور گفت‌وگو کرده و اطلاعات به‌دست‌آمده را در اختیار آنان قرار دادیم. خوشبختانه ضرورت این امر از طریق دیگری هم مطرح شده بود که باعث تسریع در کارهای بعدی گردید.
به دستور وزیر محترم وقت حجه الإسلام والمسلمین آقای دکتر خاتمی از طرف معاونت جنگ و معاونت فرهنگی دو دستگاه اتومبیل آهوی وانت در اختیار ما قرار گرفت تا با هماهنگی معاونت سینمایی نسبت به ساخت واحد سیار فرهنگی – هنری اقدام شود؛ لذا با درنظرگرفتن جوانب امر طرحی تهیه کردیم و با کارخانه اتاق‌سازی آریا که یکی از سازندگان اتاق اتوبوس است وارد مذاکره شدیم. در طول ساخت تغییراتی را ضروری دیدیم که به‌خوبی لحاظ شد و برای اینکه بتوانیم از این وسیله نقلیه کوچک با امکانات محدود حداکثر استفاده را ببریم . واحد سیار به دلیل کیفیت مطلوب اتومبیل می‌توانست تا نزدیک به خط اول جبهه حضور پیدا کرده و در محل مناسبی باتوجه‌به موقعیت منطقه نسبت به ارائه خدمات اقدام نماید. اگر در محل استقرار امکان نمایش فیلم وجود داشت واحد سیار می‌توانست با استفاده از ویدئو و تلویزیون و پروژکتور به نمایش فیلم پرداخته یا کتاب به امانت دهد. در غیر این صورت، واحد فقط به علاقه‌مندان کتاب امانت می‌داد.
شیوه امانت و بازگشت کتاب بدین صورت بود که کتاب مورد درخواست پس از ثبت مشخصات امانت‌گیرنده (رزمنده) در دفتر مخصوص به او تحویل می‌شد (حداکثر ۲ کتاب) و درصورتی‌که کتاب مورد درخواست. وجود نداشت کتابدار نام و مشخصات آن را جهت تهیه کتاب یادداشت می‌کرد. در بازگشت واحد سیار که معمولاً و حداکثر دو هفته یک‌بار بود کتاب عودت داده می‌شد و درصورتی‌که واحد مربوط تغییر مکان داده بود در محل جدید کتاب تحویل می‌شد.”(8)
جنگ تحمیلی دوازده‌روزه – خرداد 1404 و جنگ رمضان- اسفند/ فروردین 1404-1405
در طول جنگ هشت‌ساله، جنگ دوازده‌روزه و جنگ رمضان، کتابخانه‌ها کوشیدند تا کارکردهای حیاتی خود را همچون گذشته حفظ کنند. این کارکردها شامل ترویج فرهنگ و آگاهی، ارائه پشتیبانی اطلاعاتی، تقویت تاب‌آوری اجتماعی و روانی، و همچنین تسهیل فرایندهای آموزشی و پژوهشی بوده است.
برای نمونه کتابخانه‌های عمومی در هر دو جنگ اخیر به‌عنوان فضاهایی امن و آرام، نقش مؤثری در کاهش تنش‌های روانی و ارتقای کیفیت زندگی شهروندان ایفا کردند. در این راستا نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور از شروع جنگ رمضان، 961 اقدام فرهنگی را طراحی و اجرا کرده است . پویش‌های فرهنگی متعددی با محوریت «کتاب بخوانیم برای آرامش» و «هر خانه یک کتابخانه» در تهران فعال شد تا دسترسی مردم به منابع مطالعه، حتی در شرایط دشوار، تسهیل شود. این برنامه‌ها با بهره‌گیری از ظرفیت فضای مجازی و خدمات غیرحضوری کتابخانه‌ها، امکان استفاده از کتاب‌های دیجیتال و منابع آنلاین را فراهم کردند. همچنین معرفی کتاب و ارائه سیر مطالعاتی بخش عمده‌ای از این برنامه‌ها را دربر می‌گرفت (9).
نمونه دیگر از خدمات در جنگ رمضان در مرکز اطلاعات بحران کتابخانه مرکزی دانشگاه خوارزمی انجام شد. تهیه محتواهای آموزشی از قبیل منابع آموزشی، سلامت روان، پشتیبانی پژوهش، خواندن در شرایط دشوار، اطلاع‌رسانی معتبر و ارتباطات اضطراری از بخش‌های این محتواهای آموزشی در این مرکز بوده است (10).
انجمن کتابداری و اطلاع‌رسانی ایران نیز در جنگ دوازده‌روزه مجموعه برنامه‌هایی با عنوان تاب‌آوری، بحران و مهارت در کتابخانه‌ها و آرشیوها را برگزار کرده است. در مردادماه ۱۴۰۴، سه نشست تخصصی با محوریت تاب‌آوری، مدیریت بحران و ارتقای مهارت‌های حرفه‌ای در کتابخانه‌ها و آرشیوهای کشور برگزار شد.
نخستین نشست با عنوان «آرشیوهای در خطر» به تحلیل تهدیدات پیشروی آرشیوها در شرایط جنگی و بحرانی پرداختند. در این نشست مرور تاریخی آسیب‌های وارده به آرشیوها در جنگ‌ها، از جنگ جهانی دوم تا حمله به آرشیو شهرداری غزه؛ تأکید بر آموزش تخصصی آرشیویست‌ها برای مواجهه با بحران، ارائه راهکارهایی برای حفاظت از اسناد تاریخی و فرهنگی در بزنگاه‌های ملی، طرح موضوعاتی چون آرشیو وب، هوش مصنوعی و نقش مدیران آگاه در آینده آرشیوها پرداختند. دومین نشست با عنوان «مهارت کتابداران دانشگاهی در مواجهه با حوادث و بلایا» به بررسی نقش کتابداران در پدافند غیرعامل و استمرار خدمات کتابخانه‌ای در شرایط اضطراری پرداختند. از نکات برجسته این نشست تحلیل نقش کتابداران در پدافند غیرعامل و استمرار خدمات کتابخانه‌ای، بررسی مهارت‌های موردنیاز برای مدیریت منابع در بحران‌ها و تأکید بر آموزش بین‌رشته‌ای و همکاری با متخصصان حوزه‌های مرتبط مانند پرستاری و زلزله‌شناسی اشاره کرد. سومین نشست با عنوان «کتابخانه‌های دانشگاهی: تاب‌آوری و امید در بحران» به بررسی مفاهیم بحران، راهبردهای تاب‌آوری و تجربه‌های کتابخانه‌های دانشگاهی در مواجهه با بحران‌هایی چون کووید-۱۹ پرداختند. از نکات مهم این نشست پیشنهاد تدوین دستورالعمل جامع مدیریت بحران برای کتابخانه‌های دانشگاهی، ارائه مدل مفهومی کتابخانه تاب‌آور در بحران‌ها و بررسی تجربیات داخلی و بین‌المللی در مدیریت بحران برشمرد.
این سه نشست تصویری روشن از چالش‌ها و فرصت‌های پیشروی کتابخانه‌های دانشگاهی و آرشیوهای کشور در شرایط بحرانی ارائه داد. از ضرورت تدوین دستورالعمل‌های عملیاتی گرفته تا آموزش تخصصی و بهره‌گیری از فناوری‌های نوین، همگی نشان از عزم جدی جامعه کتابداری برای ارتقای تاب‌آوری و آمادگی در برابر بحران‌ها دارند. این نشست‌ها نه‌تنها به مستندسازی تجارب ارزشمند منجر شدند، بلکه زمینه‌ساز تدوین سیاست‌ها و برنامه‌های آینده در حوزه مدیریت بحران در حوزه کتابخانه‌ها و آرشیو شده است (11).
همچنین تدوین خط‌مشی مدیریت بحران در کتابخانه‌های دانشگاهی و سیاهه وارسی مدیریت بحران در کتابخانه‌های دانشگاهی از اقدامات دیگر انجمن کتابداری و اطلاع‌رسانی ایران در بعد از جنگ بوده است.
بیان نمونه‌های دیگر از فعالیت‌های کتابخانه‌ها در زمان جنگ به دلیل نبود دسترسی به ابزارهای جستجو امکان‌پذیر نبوده است.
نتیجه‌گیری
بررسی تجربیات ایران در کنار نمونه‌های جهانی نشان می‌دهد که کتابخانه‌ها در تمامی جنگ‌ها نقشی حیاتی به‌عنوان پناهگاه فرهنگی ایفا کرده‌اند. کتاب در بحبوحه میدان نبرد، غالباً کارکردی روانی و تسکین‌بخش داشته و به‌مثابه حافظان هویت ملی و فرهنگی عمل کرده است. در شرایط جنگی، کتابخانه‌ها فراتر از وظایف آموزشی خود، به نهادهای حمایتی و اجتماعی تبدیل می‌شوند. همچنین، پس از پایان جنگ، این مراکز به‌عنوان عوامل کلیدی در بازسازی فرهنگی و توسعه دانش، نقشی اساسی ایفا می‌کنند.
کتابخانه‌ها در طول تاریخ جنگ‌ها، نقشی فراتر از صرفاً نگهداری دانش ایفا کرده‌اند. تجربیات حاصل از جنگ‌های جهانی، دفاع مقدس (جنگ ایران و عراق)، جنگ تحمیلی دوازده‌روزه و اکنون جنگ رمضان، گواهی بر این مدعاست که کتابخانه‌ها حتی در دشوارترین شرایط نیز قادرند چراغ فرهنگ، آگاهی و امید را فروزان نگه دارند. با درنظرگرفتن اهمیت حیاتی این موضوع، توسعه برنامه‌های پایدار برای مدیریت خدمات کتابخانه‌ای در شرایط بحران، می‌بایست به بخشی جدایی‌ناپذیر از برنامه‌ریزی‌های فرهنگی در هر کشوری تبدیل شود.
منابع
1. پناهی به نام کتاب در روزهای اضطراب پایتخت. خبرگزاری جمهوری اسلامی. 9 فروردین 1405
2. Ellin, R. (2017). Books for soldiers: The American Library Association and World War I. University of Massachusetts Press.
3. Pawley, C. (2003). Reading, war, and libraries: The cultural history of soldiers’ libraries in WWI. *Library Quarterly, 73*(4), 443–466.
4. پوراسماعیل، س. (۱۳۹۳). کتابخانه‌های سیار در جنگ ایران و عراق: مطالعه موردی. پژوهشنامه کتابداری و اطلاع‌رسانی، ۱۷ (۱)، ۸۱–۱۰۴.
5. یاراحمدی، م. (۱۳۹۱). بررسی خدمات کتابخانه‌ای در دوران دفاع مقدس. *فصلنامه کتابداری و اطلاع‌رسانی، ۱۵ (۲)، ۴۱–۶۵.
6. یعقوبی، ح. (۱۳۹۲). خدمات فرهنگی جبهه‌ها: نگاهی به فعالیت‌های کتابخانه‌ای در دوران دفاع مقدس. مرکز اسناد دفاع مقدس.
7. موسوی، ن. (۱۳۹۵). کتابداران در جبهه‌ها. بوستان کتاب.
8. بابایی، مجتبی (۱۳۷۱). کتاب، کتابخانه و کتابداری در جبهه‌های حق علیه باطل. نشریه پیام کتابخانه، ۲(۳)، ۱۲۶-۱۲۸
9. برنامه ویژه کتابخانه‌ها برای روزهای جنگ. خبرگزاری تسنیم. 24 اسفند 1404.
10. مرکز اطلاعات بحران کتابخانه مرکزی دانشگاه خوارزمی. 1404. https://lib.khu.ac.ir/page/30262/اطلاعات-بحران
11. تاب‌آوری، بحران و مهارت در کتابخانه‌ها و آرشیوها. بخش تازه‌ها. نشریه شناسه انجمن کتابداری و اطلاع‌رسانی ایران، 1404
نوشته: مریم اسدی- سی امین روز جنگ – 10فروردین-1405
سلام و سپاس از شما که همیشه نقش حرفه ای خود را به خوبی انجام می دهید.