پذیرش هوش مصنوعی در کتابخانه‌های دانشگاهی: مروری سیستماتیک

مقاله‌ای با عنوان پذیرش هوش مصنوعی در کتابخانه‌های دانشگاهی: مروری سیستماتیک بر کاربردهای فعلی، چالش‌ها و فرصت‌های پژوهشی توسط سه محقق از دانشگاه ایالت فلوریدا، دانشگاه کارولینای شمالی و دانشگاه فناوری نیجریه در نشریه  The Journal of Academic Librarianship  شماره 52 در 2026 منتشر شده است. با توجه به نقش استراتژیک کتابخانه‌های دانشگاهی در آموزش عالی، این مقاله مروری سیستماتیک بر ادبیات موجود در مورد کاربردهای جاری استفاده از هوش مصنوعی، چالش‌های پذیرش هوش مصنوعی و مسیرهای پژوهشی آینده در کتابخانه‌های دانشگاهی ارائه می‌دهد.

در این مقاله  ۲۹ مقاله مرتبط بر اساس ارتباطشان با موضوع برای بررسی استفاده شد. فقط مقالات مجلات و مقالات کنفرانسی که در پنج سال گذشته (۲۰۲۰-۲۰۲۴) منتشر شده است، انتخاب و در مطالعه گنجانده شدند. پایگاه‌های داده Web of Science، SCOPUS و Library and Information Science Abstract (LISA) مورد بررسی قرار گرفتند.

سوالات پژوهش

مرور سیستماتیک متون با سوالات پژوهشی زیر انجام شد:

  1. کاربردهای جاری استفاده از هوش مصنوعی در کتابخانه‌های دانشگاهی چیست؟
  2. چه نوع چالش‌های هوش مصنوعی در کتابخانه‌های دانشگاهی (فناوری، سازمانی، محیطی و فردی) در متون گزارش شده است؟
  3. چه مسیرهای پژوهشی برای آینده هوش مصنوعی در کتابخانه‌های دانشگاهی در متون گزارش شده است؟

یافته‌ها

  1. کاربردهای جاری استفاده از هوش مصنوعی در کتابخانه‌های دانشگاهی چیست؟

این پژوهش کاربردهای فعلی هوش مصنوعی در کتابخانه‌های دانشگاهی را در شش محور اصلی دسته‌بندی کرده است: خدمات فنی، خدمات مرجع و اطلاع‌رسانی، خدمات اداری و گردش منابع، توسعه مجموعه‌ها، سواد اطلاعاتی و آموزش کاربران، و توسعه حرفه‌ای و همکاری‌های کتابخانه‌ای.

یافته‌ها نشان می‌دهد کتابخانه‌های دانشگاهی به‌طور فزاینده‌ای از فناوری‌های هوش مصنوعی برای بهینه‌سازی فرآیندهایی نظیر فهرست‌نویسی، پاسخگویی به پرسش‌های مرجع، بازیابی اطلاعات و تعامل با کاربران بهره می‌برند. برای نمونه، این فناوری‌ها با خودکارسازی وظایف روتین و ارائه توصیه‌های شخصی‌سازی‌شده یا به‌کارگیری چت‌بات‌های هوشمند، تجربه کاربری را ارتقا داده‌اند. بررسی کتابخانه‌های برتر دانشگاه‌های ایالات متحده نیز حاکی از آن است که رایج‌ترین کاربردها شامل سامانه‌های بازیابی هوشمند (۹۹ درصد)، سامانه‌های راهنمایی هوشمند (۹۵ درصد) و خدمات مرجع هوشمند (۵۳ درصد) است. این آمار گواهی بر تمرکز نهادی هوش مصنوعی بر تسهیل دسترسی به منابع و افزایش تعامل کاربران است.

همچنین، نرخ پذیرش و الگوهای به‌کارگیری هوش مصنوعی در مناطق جغرافیایی مختلف تفاوت‌های چشمگیری دارد. در حالی که کتابخانه‌های منطقه شورای همکاری خلیج فارس استفاده گسترده‌ای از ابزارهای هوش مصنوعی مولد را گزارش کرده‌اند، کتابخانه‌های کرواسی همچنان در مراحل اولیه پیاده‌سازی قرار دارند و با موانع ساختاری متعددی دست‌وپنجه نرم می‌کنند. در کشورهای جنوب صحرای آفریقا نیز اگرچه هوش مصنوعی ابزاری ضروری برای ارتقای خدمات اطلاع‌رسانی تلقی می‌شود، اما چالش‌های زیرساختی و اجرایی کماکان پابرجاست.

در پاسخ به پرسش نخست پژوهش، می‌توان استنباط کرد که هوش مصنوعی نه تنها خدمات کتابخانه‌های دانشگاهی را ارتقا داده، بلکه پتانسیل بالایی برای تحول در این حوزه دارد. خدمات فنی، مرجع و اطلاع‌رسانی، و نیز فرآیندهای اداری و امانت، از جمله حوزه‌هایی هستند که بیشترین تأثیر را از این فناوری پذیرفته‌اند. به نظر می‌رسد کتابخانه‌های دانشگاهی در سراسر جهان می‌توانند از استقرار کامل هوش مصنوعی بهره‌های عملیاتی و خدماتی قابل‌توجهی ببرند. در این راستا، کتابداران و متخصصان اطلاعات نقشی کلیدی ایفا می‌کنند؛ آن‌ها باید اطمینان حاصل کنند که سازماندهی، رده‌بندی و پاسخگویی مرجع با بهره‌گیری از ابزارهای هوشمند، کارآمد و دقیق انجام می‌شود. همچنین، تکیه بر هوش مصنوعی در فرآیند توسعه مجموعه‌ها—از جمله انتخاب، تهیه و ارزیابی منابع بر اساس نیازهای کاربران—ضرورتی اجتناب‌ناپذیر است. در نهایت، بهره‌برداری حداکثری از ظرفیت‌های هوش مصنوعی در کتابخانه‌های دانشگاهی، مستلزم مشارکت فعال کتابداران، پژوهشگران و دانشجویان است؛ به‌ویژه آنکه شواهد نشان می‌دهد این فناوری می‌تواند به‌طور همزمان، سواد اطلاعاتی، آموزش کاربران، توسعه حرفه‌ای کارکنان و همکاری‌های بین‌نهادی را نیز تقویت کند.

  1. چه نوع چالش‌های هوش مصنوعی در کتابخانه‌های دانشگاهی (فناوری، سازمانی، محیطی و فردی) در متون گزارش شده است؟

مرور ادبیات پژوهش، چالش‌های پیاده‌سازی هوش مصنوعی در کتابخانه‌های دانشگاهی را در ابعاد گوناگون آشکار ساخته است که مهم‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از:

  • محدودیت‌های مالی: کمبود بودجه به‌عنوان اصلی‌ترین مانع پذیرش هوش مصنوعی شناسایی شده است؛ نزدیک به نیمی از مطالعات بررسی‌شده، این محدودیت را چالشی حیاتی دانسته‌اند. هزینه‌های بالای توسعه و استقرار فناوری‌های هوش مصنوعی، همراه با نیاز به سرمایه‌گذاری مستمر در زیرساخت‌های فنی و نرم‌افزاری، این چالش را تشدید می‌کند.
  • آموزش و توسعه حرفه‌ای کارکنان: بسیاری از کتابداران از نبود آموزش‌های ساختاریافته و پشتیبانی ناکافی برای ادغام هوش مصنوعی در فرآیندهای کاری خود گزارش داده‌اند. این شکاف مهارتی، منجر به اتکای ناچار به یادگیری خودراهبر شده و ضرورت برنامه‌های بازآموزی نظام‌مند را برای توانمندسازی کتابداران در مدیریت خدمات هوشمند پررنگ می‌سازد.
  • نگرانی‌های اخلاقی و حریم خصوصی: مسائلی نظیر سوگیری الگوریتمی، حفاظت از داده‌های کاربران، و پیامدهای احتمالی هوش مصنوعی بر اشتغال و جابجایی نقش‌های شغلی، از دغدغه‌های جدی کتابداران است. اغلب، این نگرانی‌ها بدون پشتیبانی نهادی کافی مطرح می‌شوند که ضرورت تدوین چارچوب‌های حاکمیت اخلاقی و سیاست‌های شفاف را در این حوزه تأکید می‌کند.

در پاسخ به پرسش دوم پژوهش، یافته‌ها حاکی از آن است که اگرچه روند پذیرش هوش مصنوعی در کتابخانه‌های دانشگاهی رو به رشد است، اما تردید پژوهشگران و متخصصان به دلیل چالش‌های چندلایه پیرامون این فناوری کماکان پابرجاست.

تحلیل مطالعات نشان می‌دهد که کتابخانه‌های دانشگاهی در مسیر استقرار هوش مصنوعی با چهار دسته چالش اصلی روبه‌رو هستند: فنی، نهادی، محیطی و فردی. در میان این موارد، چالش‌های نهادی—به‌ویژه مسائل مالی—به‌عنوان دغدغه‌ای محوری برجسته شده‌اند. سایر موانع نهادی شامل نگرانی‌های اخلاقی، کاستی‌های زیرساختی، و چالش‌های ساختاری-سازمانی است. در بعد فنی، محدودیت مهارت‌ها و تخصص فناوری اطلاعات در میان کتابداران، مهم‌ترین عامل بازدارنده شناسایی شده است؛ یافته‌ای که با نتایج پژوهش گمیترک و کوتولا (2025) همسو است و بر کمبود صلاحیت‌های حرفه‌ای کتابداران در حوزه هوش مصنوعی تأکید دارد. در سطح چالش‌های محیطی و فردی نیز، ترس از جابجایی شغلی و ناامنی حرفه‌ای، نگرانی غالب گزارش شده است.

برای مقابله با این موانع، مطالعات متعددی راهکارهایی عملی پیشنهاد کرده‌اند: در بعد فنی و مهارتی، تأکید بر طراحی برنامه‌های آموزشی و بازآموزی کتابداران برای بهره‌گیری مؤثر از ابزارهای هوش مصنوعی در ارائه خدمات، و نیز تأمین زیرساخت‌های مناسب توسط دولت و نهادهای متولی (مصطفی و یوسف، 2023؛ شهزاد و همکاران، 2024)؛ در بعد دانشی، لزوم به‌روز نگه‌داشتن آگاهی کتابداران از تحولات عمومی و تخصصی هوش مصنوعی (بیتس، 2023)؛ و در بعد مالی، توسعه مدل‌های تأمین مالی پایدار که امکان گسترش، ارتقا و نگهداری بلندمدت سیستم‌های هوش مصنوعی را فراهم سازد، از جمله جست‌وجوی منابع بودجه‌ای خارجی و جذب کمک‌های مالی هدفمند (شهزاد و همکاران، 2024).

  1. چه مسیرهای پژوهشی برای آینده هوش مصنوعی در کتابخانه‌های دانشگاهی در متون گزارش شده است؟

این مقاله با مرور نظام‌مند ادبیات، فرصت‌های پژوهشی آتی مرتبط با به‌کارگیری هوش مصنوعی در کتابخانه‌های دانشگاهی را در سه محور اصلی طبقه‌بندی کرده است:

  • پژوهش‌های کاربرمحور: نیاز به مطالعاتی است که به بررسی تأثیر هوش مصنوعی بر خدمات کتابخانه‌ای و تجربه کاربران بپردازند. این پژوهش‌ها باید بر تحلیل تعامل کاربران با ابزارهای هوشمند و سنجش اثربخشی این فناوری در بهبود فرآیند بازیابی اطلاعات متمرکز شوند.
  • چارچوب‌های اخلاقی: تدوین رهنمودهای اخلاقی جامع برای بهره‌گیری از هوش مصنوعی در محیط کتابخانه‌ای ضروری است. این چارچوب‌ها باید مسائلی چون شفافیت الگوریتمی، پاسخگویی، انصاف و همسویی فناوری با مأموریت‌های آموزشی و پژوهشی نهادها را پوشش دهند تا ادغام هوش مصنوعی با استانداردهای حرفه‌ای کتابداری تضمین شود.
  • مطالعات تأثیر: انجام پژوهش‌های بلندمدت برای ارزیابی پیامدهای هوش مصنوعی بر تحولات ساختاری کتابخانه‌ها، از جمله دگرگونی نقش‌های سنتی کتابداران و ارتقای تعامل با کاربران، ضروری به نظر می‌رسد. بررسی تأثیر این فناوری بر اکوسیستم ارتباطات علمی و فرآیندهای کشف منابع نیز می‌تواند بینش‌های راهبردی ارزشمندی فراهم کند.

در پاسخ به پرسش سوم پژوهش، می‌توان نتیجه گرفت که تمرکز بر این محورها، ضمن تعمیق شناخت نظری و عملی از حوزه مورد مطالعه، به شناسایی شکاف‌های موجود در ادبیات موضوع و ترسیم نقشه راهی روشن برای تحقیقات آتی یاری می‌رساند.

اگرچه پژوهش‌های متعددی به موضوع پذیرش هوش مصنوعی در کتابخانه‌های دانشگاهی پرداخته‌اند، اما مرور ادبیات نشان می‌دهد که جهت‌گیری‌های تحقیقاتی آینده باید بر چهار حوزه کلیدی متمرکز شوند: ۱) سنجش و ارتقای آمادگی سازمانی و حرفه‌ای برای پذیرش هوش مصنوعی (Çakmak & Eroğlu, 2024)؛ ۲) توسعه و توانمندسازی مهارت‌های لازم برای استفاده مؤثر از این فناوری (Dalton, 2024؛ Johnson et al., 2024)؛ ۳) واکاوی چالش‌های پژوهشی، اخلاقی و حقوقی ناشی از به‌کارگیری هوش مصنوعی (Lappalainen & Narayanan, 2023)؛ و ۴) طراحی و ادغام مدل‌های چندعاملی به‌منظور ارائه خدمات یکپارچه و هوشمند در کتابخانه‌های دانشگاهی (Wang, 2022).

این مطالعه بر ضرورت سنجش میزان آمادگی حرفه‌ای کتابداران دانشگاهی برای پذیرش و به‌کارگیری هوش مصنوعی در پژوهش‌های آتی تأکید دارد. تحقق این هدف مستلزم برنامه‌ریزی برای توانمندسازی مستمر از طریق برگزاری سمینارها، کارگاه‌های تخصصی، آموزش‌های عملی، دوره‌های بازآموزی و توسعه حرفه‌ای پیوسته است. چنین اقداماتی زیرساخت لازم را برای استقرار نظام‌مند ابزارهای هوش مصنوعی و ارتقای کارایی خدمات در کتابخانه‌های دانشگاهی فراهم می‌سازد.

علاوه بر این، پژوهش‌های آینده می‌توانند بر توسعه و اعتبارسنجی مدل‌های چندعاملی متمرکز شوند که قابلیت تطبیق با ساختارها و نیازهای متنوع کتابخانه‌های دانشگاهی را داشته باشند. در کنار بعد فنی و ساختاری، توجه به ملاحظات اخلاقی و حقوقی از اولویت‌های اجتناب‌ناپذیر مطالعات پیش‌رو است. بررسی چالش‌هایی نظیر نقض حق تکثیر، مدیریت مجوزها، رعایت اصول استفاده منصفانه، حفظ حریم خصوصی و امنیت داده‌ها، و همچنین تدوین سیاست‌های اختصاصی هوش مصنوعی در محیط‌های کتابخانه‌ای، گامی ضروری برای بهره‌گیری مسئولانه، قانونی و پایدار از این فناوری خواهد بود.

نتیجه‌گیری

این مطالعه کاربردهای فعلی هوش مصنوعی در کتابخانه‌های دانشگاهی را به‌خوبی برجسته کرده و چالش‌های فنی، نهادی، محیطی و فردی پیش‌روی پذیرش این فناوری و بهره‌گیری از آن برای ارائه خدمات اطلاعاتی را در سطح جهانی آشکار ساخته است. این بررسی نظام‌مند ادبیات، علاوه بر ترسیم وضعیت موجود، موانع استقرار هوش مصنوعی را شناسایی کرده و مسیرهای پژوهشی تازه‌ای را برای مطالعات آینده پیشنهاد می‌دهد. با توجه به اهمیت روزافزون این فناوری، یافته‌های پژوهش پیامدهای قابل‌توجهی برای کتابداران دانشگاهی، مدیران کتابخانه‌ها، دانشگاه‌ها و پژوهشگرانی دارد که دسترسی دقیق و کافی به اطلاعات را سنگ‌بنای پیشرفت علمی خود می‌دانند. همان‌گونه که علی و همکاران (۲۰۲۱) نیز تأکید کرده‌اند، پژوهش‌های آینده باید بر چگونگی استقرار کامل ابزارهای هوش مصنوعی در کتابخانه‌ها متمرکز شوند؛ از این رو، کتابداران و متخصصان اطلاعات لازم است مطالعات مرتبط با هوش مصنوعی را در اولویت کاری و پژوهشی خود قرار دهند. با توجه به پتانسیل بالای کتابخانه‌های دانشگاهی، می‌توان انتظار داشت که در آینده‌ای نزدیک، پذیرش گسترده و ارائه خدمات مبتنی بر هوش مصنوعی در این مراکز به واقعیتی دست‌یافتنی بدل شود.

منبع

Lateef Ayinde, Raphael Ebiefung, Bolaji David Oladokun, Adoption of artificial intelligence in academic libraries: A systematic review of current practices, challenges, and research opportunities, The Journal of Academic Librarianship,Volume 52, Issue 1,2026.  https://doi.org/10.1016/j.acalib.2025.103185  

Loading

0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

تمایل دارید در گفتگوها شرکت کنید؟
در گفتگو ها شرکت کنید.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *