بازاندیشی نقش کتابخانه‌ها در عصر هوش مصنوعی: سواد اخلاقی هوش مصنوعی و راهبردهای انسان‌محور

مقاله‌ای با عنوان بازاندیشی نقش کتابخانه‌ها در عصر هوش مصنوعی: سواد اخلاقی هوش مصنوعی و راهبردهای انسان‌محور[1] توسط Russell Michalak و Devon Ellixson، دو کتابدار کتابخانه کالج گلدی بیکام واشینگتن ایالات متحده آمریکا، [2] در سال ۲۰۲۶ در مجله AI & Society از انتشارات اشپرینگر منتشر شده است. این مقاله بر بازاندیشی نقش کتابخانه‌ها در عصر هوش مصنوعی تمرکز دارد و بر اهمیت سواد اخلاقی هوش مصنوعی و استراتژی‌های انسان‌محور تأکید می‌کند به عبارتی این مقاله، به بررسی چگونگی ادغام هوش مصنوعی در کتابخانه‌ها با حفظ اصول اخلاقی و تمرکز بر انسان می‌پردازد.

در مقدمه آمده است که پیشرفت سریع فناوری‌های هوش مصنوعی در حال دگرگونی بنیادین خدمات کتابخانه‌ای در سطح جهانی است؛ کتابخانه‌ها به طور فزاینده‌ای از ابزارهای مبتنی بر هوش مصنوعی برای خودکارسازی وظایف معمولی خود، بهبود کشف منابع و شخصی‌سازی تجربه کاربران استفاده می‌کنند. این تحول فناورانه چالش‌های پیچیده‌ای را از جمله سوگیری الگوریتمی، نقض حریم خصوصی داده‌ها و کمبود شفافیت در فرایندهای تصمیم‌گیری مبتنی بر هوش مصنوعی به همراه دارد. برای عبور از این چالش‌ها، دو اولویت حیاتی مطرح می‌شود: پرورش سواد اخلاقی هوش مصنوعی در میان کارکنان کتابخانه و پیاده‌سازی راهبردهای انسان‌محور که بر مشارکت، شفافیت و پاسخگویی تأکید دارند. مقاله تأکید می‌کند که ادغام هوش مصنوعی باید با ارزش‌های اصیل حرفه کتابداری – شامل دسترسی عادلانه، فراگیری و آزادی فکری – هماهنگ باقی بماند.

کتابخانه‌ها در تقاطع «نوآوری فناورانه» و «مسئولیت‌پذیری اخلاقی» قرار دارد و استدلال می‌کند که بقا و ارتباط آینده کتابخانه‌ها مستلزم ایجاد تعادل بین بهره‌گیری از ظرفیت‌های هوش مصنوعی و پایبندی به اصول انسان‌محور است. به عبارتی مقاله، پیام اصلی مقدمه را این‌گونه ترسیم می‌کند: کتابخانه‌ها نمی‌توانند تنها به دنبال نوآوری فناورانه باشند؛ بلکه باید این نوآوری را در چارچوبی اخلاقی و انسان‌محور پیاده‌سازی کنند تا به‌عنوان نهادهایی مورداعتماد و عادلانه در عصر دیجیتال باقی بمانند.

این مقاله با استناد به چارچوب‌های نائومی کاترین هیلز[3] درباره مجموعه‌های شناختی[4] و هم‌زیستی فناورانه[5]، و همچنین دیدگاه‌های پدیدارشناختی و وجودگرایانه[6]، بر تعامل پویای میان کنشگری انسانی و ابزارهای هوش مصنوعی تأکید می‌ورزد.

یافته‌های کلیدی این مقاله را می‌توان به‌صورت زیر برشمرد:

• فرصت‌ها و چالش‌های ادغام هوش مصنوعی
  • پذیرش ابزارهای هوش مصنوعی: کتابخانه‌ها به طور فزاینده‌ای از کاربردهای مبتنی بر هوش مصنوعی در خدمات مختلفی مانند رده‌بندی خودکار، خدمات مرجع (ربات‌های گفتگو)، سیستم‌های پیشنهاددهنده و نظارت هوشمند استفاده می‌کنند.
  • پیشرفت‌های فناورانه: هوش مصنوعی به طور چشمگیری دقت جستجو را بهبود بخشیده، زمان رده‌بندی را کاهش داده و تعامل کاربران را از طریق سیستم‌های پیشنهاد شخصی‌سازی‌شده و دستیاران گفتگومحور ارتقا داده است.
  • پیامدهای اخلاقی و حرفه‌ای: ادغام هوش مصنوعی چالش‌های اخلاقی متعددی، از جمله مسائل مربوط به حریم خصوصی، شفافیت الگوریتمی و نیاز به آموزش حرفه‌ای برای مدیریت مؤثر این فناوری‌های نوین را مطرح می‌سازد.
• سواد هوش مصنوعی و آموزش
  • سواد هوش مصنوعی در میان کتابداران: درک کارکنان کتابخانه از مفاهیم هوش مصنوعی محدود بوده و تجربه عملی کمی دارند؛ همچنین شکاف قابل‌توجهی در بحث پیامدهای اخلاقی وجود دارد. آموزش جامع و دستورالعمل‌های اخلاقی برای پر کردن این شکاف‌ها ضروری هستند.
  • راهبردهای آموزشی: کتابخانه‌های دانشگاهی باتکیه‌بر نقاط قوت خود در سواد اطلاعاتی و دیجیتال، موقعیت مناسبی برای ترویج سواد هوش مصنوعی دارند. آن‌ها می‌توانند منابع حیاتی مرتبط با هوش مصنوعی و راهنمایی تخصصی را در اختیار دانشجویان و اعضای هیئت‌علمی قرار دهند.
• ادغام انسان‌محور و اخلاقی هوش مصنوعی
  • چارچوب سواد هوش مصنوعی انسان‌محور: چارچوب پیشنهادی شامل چهار حوزه بنیادین، عملیاتی، انتقادی و تحول‌آفرین است که هدف آن پرورش افرادی باسواد در حوزه هوش مصنوعی است که علاوه بر توانمندی فنی، مسئولیت اجتماعی قوی و تفکر انتقادی را نیز از خود نشان می‌دهند.
  • حکمرانی اخلاقی: هوش مصنوعی باید به‌عنوان یک عامل اجتماعی – فنی در نظر گرفته شود که مستلزم حکمرانی اخلاقی، سواد انتقادی هوش مصنوعی و پاسخگویی ساختاری در سراسر اکوسیستم‌های آکادمیک است. کتابخانه‌ها باید در عملکردهای مبتنی بر هوش مصنوعی خود، شفافیت، آزادی فکری و فراگیری فرهنگی را تضمین کنند.
• پیامدهای عملی و پیشنهادها
  • رویکرد فعال و پیشگیرانه: کتابخانه‌ها باید رویکردی فعالانه نسبت به هوش مصنوعی اتخاذ کنند تا از استفاده مؤثر، اخلاقی و مسئولانه آن در خدمات و عملیات خود اطمینان حاصل شود.
  • مدل‌های مشارکتی: همکاری با سایر ذی‌نفعان و اصلاح مستمر راهبردهای هوش مصنوعی برای پیاده‌سازی موفقیت‌آمیز ضروری است.
  • خدمات همدلانه و فراگیر: ادغام هوش هیجانی در ابزارهای هوش مصنوعی می‌تواند تجربه کاربری را با فراهم‌آوردن تعاملات شخصی‌سازی‌شده و همدلانه – در عین حفظ استانداردهای اخلاقی – بهبود بخشد.

در نهایت نویسندگان این‌طور نتیجه‌گیری می‌کنند که ادغام هوش مصنوعی در کتابخانه‌های دانشگاهی، نشانه‌ای از تحول بنیادین در خلقت دانش، دسترسی به آن و همکاری‌های علمی است. در قلب این دگرگونی، سواد هوش مصنوعی قرار دارد؛ سوادی که به کتابخانه‌ها امکان می‌دهد به‌عنوان میانجی‌های اخلاقی در تعامل انسان و ماشین عمل کنند.

با تقویت مشارکت انتقادی، کتابخانه‌ها کاربران را با مهارت‌هایی مجهز می‌سازند که بتوانند خروجی‌های تولیدشده توسط هوش مصنوعی را ارزیابی، اصلاح و در بستر مناسب قرار دهند؛ این امر تضمین می‌کند که فناوری همچنان ابزاری برای توانمندسازی فکری باقی بماند و نه نیرویی جبرگرا. چنین رویکردی، آزادی فکری را تقویت کرده، برابری را ترویج می‌دهد و خلاقیت ضروری برای اکوسیستم‌های دانشی متنوع را حفظ می‌کند. کتابخانه‌ها از جایگاه منحصربه‌فردی برخوردارند تا این همگرایی را هدایت کنند؛ به‌گونه‌ای که فناوری‌های نوظهور با ارزش‌های انسانی همسو شده و نظام‌های دانشی فراگیر و عادلانه‌ای پرورش یابند.

بااین‌حال، همان‌گونه که ادموند و همکاران (2022) هشدار می‌دهند، استانداردسازی مبتنی بر هوش مصنوعی می‌تواند بر تنوع زبانی و فرهنگی تأثیر منفی گذاشته و به تدریج هویت بیان انسانی را تضعیف کند. کتابخانه‌ها در کاهش این خطرات از طریق حمایت از استفاده مسئولانه از هوش مصنوعی، پشتیبانی از جوامع محروم و تقویت سواد دیجیتالی که تفکر انتقادی را در اولویت قرار می‌دهد، نقشی کلیدی ایفا می‌کنند.

برنامه‌های سواد هوش مصنوعی باید فراتر از آموزش های فنی گسترش یابند و به کاربران کمک کنند تا مهارت‌های تحلیلی لازم برای شناسایی سوگیری‌ها، اصلاح پیشنهادهای هوش مصنوعی و حفاظت از کنشگری فکری خود را کسب کنند. علاوه بر این، کتابخانه‌ها در تضمین شفافیت و پاسخگویی در داده‌های آموزشی هوش مصنوعی و تقویت ملاحظات اخلاقی در پذیرش این فناوری‌ها، ابزاری حیاتی هستند.

برای ایفای کامل نقش خود به‌عنوان سرپرستان یکپارچه‌سازی اخلاقی هوش مصنوعی، کتابخانه‌ها باید به‌مواجهه با چالش‌هایی چون سوگیری الگوریتمی، حریم خصوصی داده‌ها و پیامدهای اجتماعی – فرهنگی ادامه دهند. با قراردادن آموزش تفکر انتقادی در برنامه‌های سواد هوش مصنوعی، کتابخانه‌ها نه‌تنها دسترسی به فناوری را دموکراتیک می‌سازند، بلکه آینده‌ای را پرورش می‌دهند که در آن هوش مصنوعی به‌عنوان بسترهایی برای خلاقیت، همکاری و نوآوری انسانی عمل کند – نه نیرویی همگون ساز. از طریق مشارکتی آگاهانه و هدفمند، کتابخانه‌ها می‌توانند به‌عنوان راه‌گشایی در شکل‌دهی به محیط‌های یادگیری مبتنی بر هوش مصنوعی باشند؛ محیط‌هایی که برابری، آزادی فکری و مسئولیت اخلاقی را تثبیت می‌کنند

[1] – Reimagining libraries in the AI era: ethical AI literacy and human centered strategies

[2] – Goldey-Beacom College, Wilmington, USA

[3] – Hayles’ frameworks

[4] – cognitive assemblages

[5] – techno-symbiosis

[6] – existentialist perspectives

Source: Michalak, R., & Ellixson, D. (2026). Reimagining libraries in the AI era: ethical AI literacy and human-centered strategies. AI & Society, 1–21. https://doi.org/10.1007/s00146-025-02827-4