آینده کتابخانه‌ها در عصر هوش مصنوعی

چکیده

هوش مصنوعی آینده کتابخانه‌ها را نه به سمت جایگزینی کتابداران، بلکه به سوی کتابخانه‌های تقویت‌شده با هوش مصنوعی سوق می‌دهد؛ جایی که فناوری‌های هوشمند با خودکارسازی فرایندهایی مانند فهرست‌نویسی، نمایه‌سازی، تولید فراداده، جست‌وجوی هوشمند و خدمات مرجع، کیفیت و سرعت ارائه خدمات را افزایش می‌دهند. در این تحول، نقش کتابداران از انجام فعالیت‌های تکراری به سمت ارائه خدمات تخصصی، آموزش سواد اطلاعاتی و سواد هوش مصنوعی، تحلیل داده‌ها و تعامل مؤثرتر با کاربران تغییر خواهد کرد. با این حال، توسعه هوش مصنوعی در کتابخانه‌ها همچنان با چالش‌هایی مانند کمبود زیرساخت، محدودیت منابع مالی، ضعف مهارت‌های تخصصی، نگرانی‌های مربوط به حریم خصوصی، امنیت و سوگیری الگوریتمی روبه‌رو است. ازاین‌رو، موفقیت کتابخانه‌های آینده مستلزم برنامه‌ریزی راهبردی، سرمایه‌گذاری در آموزش و توانمندسازی کتابداران، تدوین سیاست‌های مناسب و ایجاد همکاری‌های بین‌رشته‌ای است تا هوش مصنوعی به ابزاری برای ارتقای خدمات کتابخانه‌ای، افزایش دسترسی و حفظ اعتماد کاربران تبدیل شود.

مقدمه

کتابخانه‌ها به احتمال زیاد به نهادهایی تقویت‌شده با هوش مصنوعی (AI-augmented) تبدیل خواهند شد؛ به این معنا که کتابداران به جای آنکه جایگزین شوند، از ابزارهای خودکار و یادگیری ماشین برای بهبود فرایندهای جست‌وجو، مدیریت منابع، ارائه خدمات و آموزش بهره خواهند گرفت (Cox & Mazumdar, 2022; Harisanty et al., 2023; Vrindha & C., 2025). مرور پژوهش‌ها نشان می‌دهد که اگرچه تحقیقات درباره کاربرد هوش مصنوعی در کتابخانه‌ها با سرعت زیادی در حال افزایش است، اما میزان به‌کارگیری عملی آن در بسیاری از کتابخانه‌ها هنوز محدود، تدریجی و در مراحل اولیه قرار دارد (Vrindha & C., 2025; Harisanty et al., 2023; Vrana, 2025; Okunlaya et al., 2022).

مسیر احتمالی تحول

کاربردهای هوش مصنوعی در کتابخانه‌ها طیف گسترده‌ای از حوزه‌ها را در بر می‌گیرد؛ از فرایندهای پشت‌صحنه و خدمات اطلاع‌رسانی گرفته تا مدیریت داده‌ها، توسعه سواد هوش مصنوعی و مدیریت کاربران (Cox & Mazumdar, 2022). مهم‌ترین و رایج‌ترین کاربردهای کوتاه‌مدت آن شامل تولید خودکار فراداده، رده‌بندی، نمایه‌سازی، فهرست‌نویسی، بهبود جست‌وجو، ارائه پیشنهادهای هوشمند و خدمات مرجع مبتنی بر چت‌بات‌ها است (Cox & Mazumdar, 2022; Harisanty et al., 2023; Vrindha & C., 2025; Islam & Hu, 2025).

در عین حال، نگاه به کتابخانه‌ها نیز در حال تغییر است. کتابخانه دیگر صرفاً مجموعه‌ای از منابع قابل جست‌وجو نیست، بلکه به مجموعه‌ای محاسبات‌پذیر (Computational Collection) تبدیل می‌شود که در آن متون، تصاویر، فایل‌های صوتی و سایر منابع به گونه‌ای سازمان‌دهی می‌شوند که بتوان از آن‌ها در فرایندهای یادگیری ماشین و تحلیل‌های هوشمند نیز استفاده کرد (Cox, 2022). در کتابخانه‌های هوشمند، هوش مصنوعی همچنین برای تحلیل داده‌های حسگرها، مدیریت فضاهای کتابخانه، جانمایی تجهیزات، بهینه‌سازی مصرف انرژی و انجام تحلیل‌های حفظ‌کننده حریم خصوصی، مانند یادگیری متمرکز (Federated Learning)، به کار گرفته می‌شود (Bi et al., 2022).

نقش کتابداران چگونه تغییر خواهد کرد؟

یافته‌های پژوهش‌ها به‌طور قابل توجهی بر این نکته اتفاق نظر دارند که هوش مصنوعی بیش از آنکه موجب حذف کتابداران شود، ماهیت نقش و وظایف آنان را دگرگون خواهد کرد (Cox & Mazumdar, 2022; Harisanty et al., 2023; Oladokun et al., 2025; Vrana, 2025). با خودکار شدن فعالیت‌های تکراری و زمان‌بر، کتابداران فرصت بیشتری خواهند داشت تا بر ارائه خدمات تخصصی، تعاملات شخصی‌سازی‌شده با کاربران، ایفای نقش‌های اجتماعی و آموزش سواد اطلاعاتی و سواد هوش مصنوعی تمرکز کنند (Cox & Mazumdar, 2022; Kumar & Jyoti, 2024; Andersdotter, 2023).

با این حال، میزان آمادگی کتابداران در کشورهای مختلف یکسان نیست. پژوهش‌هایی که در کشورهایی مانند نیجریه، اسواتینی، کرواسی، پاکستان و سوئد انجام شده‌اند، همراه با مرورهای نظام‌مند، نشان می‌دهند که بسیاری از کتابداران هنوز با کمبود مهارت‌های پیشرفته، اعتمادبه‌نفس در برنامه‌نویسی، حمایت سازمانی و آمادگی عملی برای بهره‌گیری از هوش مصنوعی روبه‌رو هستند (Oladokun et al., 2025; Hlatshwako & Tsabedze, 2024; Vrana, 2025; Ali et al., 2020; Andersdotter, 2023; Ajani et al., 2022).

مهم‌ترین قابلیت‌ها، چالش‌ها و تغییرات نقش کتابداران

شکل 1. تصویری از آینده کتابخانه‌ها در عصر هوش مصنوعی بر اساس یافته‌های پژوهش‌های موجود

مهم‌ترین محدودیت‌ها

بر اساس مطالعات، مهم‌ترین موانع توسعه هوش مصنوعی در کتابخانه‌ها شامل هزینه‌های مالی، زیرساخت‌های فناوری، کمبود مهارت‌های تخصصی و مسائل مربوط به حکمرانی و سیاست‌گذاری است (Cox & Mazumdar, 2022; Hussain, 2023; Jha, 2023; Barsha & Munshi, 2023; Ali et al., 2020). همچنین نگرانی‌هایی مانند حفظ حریم خصوصی، امنیت داده‌ها، سوگیری الگوریتمی و نظارت بر کاربران، به‌ویژه در کاربردهایی که بر داده‌های کاربران یا تحلیل رفتار آنان متکی هستند، به‌طور مکرر در مطالعات مطرح شده‌اند (Cox & Mazumdar, 2022; Vrindha & C., 2025; Hlatshwako & Tsabedze, 2024; Kumar & Jyoti, 2024).

از سوی دیگر، شواهد درباره سرعت گسترش کاربردهای هوش مصنوعی در خدمات مستقیم کتابخانه نیز یکدست نیست. اگرچه سال‌هاست درباره چت‌بات‌ها و دستیارهای صوتی در کتابخانه‌ها صحبت می‌شود، اما یکی از مطالعات مروری نشان می‌دهد که این فناوری‌ها هنوز به‌طور گسترده مورد استفاده قرار نگرفته‌اند. دلیل این موضوع می‌تواند تنوع و پیچیدگی پرسش‌های کاربران کتابخانه یا مقاومت کارکنان در برابر رویکردهایی باشد که صرفاً بر جایگزینی نیروی انسانی و افزایش بهره‌وری تأکید دارند (Cox, 2022).

به همین دلیل، بسیاری از پژوهشگران بر ضرورت برنامه‌ریزی راهبردی، همکاری با شرکت‌های فناوری و گروه‌های علوم رایانه، و همچنین آموزش و توانمندسازی مستمر کتابداران تأکید می‌کنند تا هوش مصنوعی بتواند به بخشی عادی و پایدار از زیرساخت‌های کتابخانه تبدیل شود (Hlatshwako & Tsabedze, 2024; Ajani et al., 2022; Ali et al., 2020; Okunlaya et al., 2022).

نتیجه‌گیری

در مجموع، آینده کتابخانه‌ها را نباید آینده‌ای دانست که در آن ماشین‌ها جای کتابداران را می‌گیرند؛ بلکه آینده‌ای است که در آن کتابداران در کنار هوش مصنوعی فعالیت خواهند کرد و نقش آنان بیش از گذشته بر مهارت‌های فنی، مسئولیت‌پذیری اخلاقی و توانمندی‌های آموزشی استوار خواهد بود. معتبرترین پیش‌بینی موجود در ادبیات پژوهش نیز از شکل‌گیری حرفه‌ای تقویت‌شده با هوش مصنوعی حکایت دارد؛ حرفه‌ای که در آن خدمات تکراری بیش از پیش خودکار می‌شوند، فعالیت‌های مبتنی بر داده، آموزش سواد اطلاعاتی و سواد هوش مصنوعی گسترش می‌یابد و در نهایت، مسئولیت حفظ اعتماد، عدالت، شمول و قضاوت انسانی همچنان بر عهده کتابداران باقی خواهد ماند.

ماخذ

1. Ajani, Y., Tella, A., Salawu, K. Y., & Abdullahi, F. (2022). Perspectives of Librarians on Awareness and Readiness of Academic Libraries to Integrate Artificial Intelligence for Library Operations and Services in Nigeria. Internet Reference Services Quarterly, 26, 213 – 230. https://doi.org/10.1080/10875301.2022.2086196
2. Ali, M. Y., Naeem, S. B., & Bhatti, R. (2020). Artificial intelligence tools and perspectives of university librarians: An overview. Business Information Review, 37, 116 – 124. https://doi.org/10.1177/0266382120952016
3. Andersdotter, K. (2023). Artificial intelligence literacy in libraries. Journal of Information Literacy. https://doi.org/10.11645/17.2.14
4. Barsha, S., & Munshi, S. A. (2023). Implementing artificial intelligence in library services: a review of current prospects and challenges of developing countries. Library Hi Tech News. https://doi.org/10.1108/lhtn-07-2023-0126
5. Bi, S., Wang, C., Zhang, J., Huang, W., Wu, B., Gong, Y., & Ni, W. (2022). A Survey on Artificial Intelligence Aided Internet-of-Things Technologies in Emerging Smart Libraries. Sensors (Basel, Switzerland), 22. https://doi.org/10.3390/s22082991
6. Cox, A., & Mazumdar, S. (2022). Defining artificial intelligence for librarians. Journal of Librarianship and Information Science, 56, 330 – 340. https://doi.org/10.1177/09610006221142029
7. Cox, A. M. (2022). How artificial intelligence might change academic library work: Applying the competencies literature and the theory of the professions. Journal of the Association for Information Science and Technology, 74, 367 – 380. https://doi.org/10.1002/asi.24635
8. Harisanty, D., Anna, N., Putri, T. E., Firdaus, A. A., & Azizi, N. A. N. (2023). Is adopting artificial intelligence in libraries urgency or a buzzword? A systematic literature review. Journal of Information Science, 51, 511 – 522. https://doi.org/10.1177/01655515221141034
9. Hlatshwako, Z., & Tsabedze, V. (2024). Unlocking the Future: Exploring Librarian’s Perspectives and Readiness for Artificial Intelligence Integration in Eswatini Libraries. Journal of Web Librarianship, 18, 149 – 168. https://doi.org/10.1080/19322909.2024.2364324
10. Hodonu-Wusu, J. O. (2024). The rise of artificial intelligence in libraries: the ethical and equitable methodologies, and prospects for empowering library users. AI and Ethics, 5, 755 – 765. https://doi.org/10.1007/s43681-024-00432-7
11. Hussain, A. (2023). Use of artificial intelligence in the library services: prospects and challenges. Library Hi Tech News. https://doi.org/10.1108/lhtn-11-2022-0125
12. Islam, M. N., & Hu, G. (2025). Trends and Patterns of Artificial Intelligence Research in Libraries: A Bibliometric Analysis. SAGE Open, 15. https://doi.org/10.1177/21582440251327528
13. Jha, S. (2023). Application of artificial intelligence in libraries and information centers services: prospects and challenges. Library Hi Tech News. https://doi.org/10.1108/lhtn-06-2023-0102
14. Kumar, P., & J. (2024). Reshaping the library landscape: Exploring the integration of artificial intelligence in libraries. IP Indian Journal of Library Science and Information Technology. https://doi.org/10.18231/j.ijlsit.2024.005
15. Okunlaya, R. O., Abdullah, N. S., & Alias, R. A. (2022). Artificial intelligence (AI) library services innovative conceptual framework for the digital transformation of university education. Libr. Hi Tech, 40, 1869-1892. https://doi.org/10.1108/lht-07-2021-0242
16. Oladokun, B., Abduldayan, F. J., & Akanbiemu, A. (2025). Leave No one Behind: Empowering Librarians with AI Skills and Competencies in the Libraries of 5IR. New Review of Academic Librarianship, 31, 391 – 409. https://doi.org/10.1080/13614533.2025.2524795
17. Vrana, R. (2025). A Study of Croatian Public Libraries: Challenges and Opportunities in Embracing Artificial Intelligence. Public Library Quarterly, 45, 144 – 166. https://doi.org/10.1080/01616846.2025.2458378
18. Vrindha, K., & C., S. (2025). Navigating the AI Landscape in Libraries: A PRISMA-Based Systematic Analysis of AI Applications in Libraries. Journal of Web Librarianship, 19, 45 – 61. https://doi.org/10.1080/19322909.2025.2468697

These search results were found and analyzed using Consensus, an AI-powered search engine for research. Try it at https://consensus.app. © 2026 Consensus NLP, Inc. Personal, non-commercial use only; redistribution requires copyright holders’ consent.