مقدمه

با گسترش فناوری‌های دیجیتال و نقش فزاینده داده در تصمیم‌گیری‌های فردی و سازمانی، عدالت اطلاعاتی[1] به یکی از چالش‌های محوری در اخلاق دیجیتال، حکمرانی فناوری و حقوق بشر تبدیل شده است. این مفهوم فراتر از صرفاً «دسترسی به اطلاعات» است و شامل نحوه توزیع، استفاده، مدیریت و کنترل اطلاعات در فضاهای دیجیتال می‌شود.

هدف این یادداشت، شناسایی و سازمان‌دهی اصول کلیدی عدالت اطلاعاتی در محیط‌های دیجیتال بر اساس شواهد تجربی و چارچوب‌های نظری موجود است. به بیان دیگر، با بررسی مجموعه‌ای از مقالات مرتبط با عدالت اطلاعاتی، ابعاد اصلی این مفهوم در محیط‌های دیجیتال شناسایی شده است.

برای فهم روشن‌تر و تبیین اصول بنیادین عدالت اطلاعاتی در فضای دیجیتال، ابتدا لازم است ابعاد و دامنه این مفهوم به‌طور دقیق مشخص شود.

تعریف و دامنه مفهوم عدالت اطلاعاتی

عدالت اطلاعاتی به توزیع عادلانه و منصفانه اطلاعات و رفتار عادلانه با افراد به‌عنوان جویندگان منابع و داده‌ها اشاره دارد.

این مفهوم چندوجهی، هم در حوزه‌های سازمانی (مانند عدالت در ارتباطات داخلی و تصمیم‌گیری‌های مدیریتی) و هم در سطح جامعه‌شناختی – سیاسی (مانند دسترسی عادلانه به فناوری‌های دیجیتال و حفاظت از حقوق دیجیتال) کاربرد دارد. عدالت اطلاعاتی تضمین می‌کند که همه افراد از دسترسی کافی و برابر به اطلاعات برخوردار هستند (Mathiesen, 2015).

به بیان دیگر مفاهیم کلیدی عدالت اطلاعاتی بر رفتار منصفانه با افراد در دسترسی و استفاده از اطلاعات (Mathiesen, 2015)، توزیع عادلانه اطلاعات (Mathiesen, 2015)؛ کیفیت اطلاعات در سازمان‌ها (Goldenberg, Saindon, & Al-Tawil, 2017) تاکید دارد.

بر اساس تحلیل مقالات و گزارش‌های بین‌المللی از جمله یونسکو، سازمان توسعه و همکاری اقتصادی[2] و اتحادیه اروپا (UNESCO,2021؛ European Commission, 2022؛ OECD, 2019) نشان می‌دهند که شش ارزش اساسی شامل انسان‌محوری، حفظ حریم خصوصی، امنیت، شفافیت، پاسخگویی و عدالت به‌عنوان هسته اخلاقی جهانی در حکمرانی دیجیتال تأیید شده‌اند.

همچنین خاطرنشان می‌کنند عدالت اطلاعاتی تنها به معنای دسترسی نیست، بلکه نقش فعال افراد به‌عنوان تولیدکننده، مالک و تحلیل‌گر داده‌ها را نیز در بر می‌گیرد. این دیدگاه به انتقاد از «مکانیسم‌های کنترلی» می‌پردازد که داده‌ها را به‌صورت ساده‌شده و ناعادلانه بازتولید می‌کنند.

ابعاد اصلی عدالت اطلاعاتی در محیط‌های دیجیتال

بر اساس تحلیل مقالات، گزارش‌های بین‌المللی از جمله یونسکو، سازمان توسعه و همکاری اقتصادی و اتحادیه اروپا، و چارچوب‌های اخلاقی دیجیتال (UNESCO,2021؛ European Commission, 2022؛ OECD, 2019)، هشت اصل کلیدی عدالت اطلاعاتی در فضاهای دیجیتال را می‌توان به‌صورت ذیل شناسایی کرد:

1. برابری دیجیتال[3]

تعریف: تضمین دسترسی برابر به منابع و فناوری‌های دیجیتال برای همه افراد، صرف‌نظر از وضعیت اجتماعی – اقتصادی، نژاد، جنسیت یا سایر عوامل.

این اصل برای جلوگیری از نابرابری در دسترسی به اطلاعات و فناوری که می‌تواند نابرابری‌های موجود را تشدید کند، بسیار مهم است (Kirillova et al,2021؛ Zharova & Elin, 2021؛ Butcher, 2009)

2. حریم خصوصی و محرمانگی[4]

تعریف: محافظت از اطلاعات خصوصی افراد و تضمین ارتباطات محرمانه در فضاهای دیجیتال.

حریم خصوصی یک حق اساسی است که باید برای حفظ اعتماد و امنیت در تعاملات دیجیتال محافظت شود (Othman et al, 2024؛ Kirillova et al,2021؛ Tacheva, Namvarrad & Almissalti, 2022)

3. امنیت داده‌ها[5]

تعریف: حفاظت از داده‌های شخصی و حساس در برابر دسترسی‌های غیرمجاز، سوءاستفاده، هک و نقض امنیتی.

امنیت داده‌ها به‌عنوان یک الزام عملیاتی و اخلاقی، شرط لازم برای حفظ اعتماد کاربران است (Abbas, 2026؛ .Jimenez-Gomez, Elena&Vargas,2025)

4. شفافیت و پاسخگویی[6]

تعریف: شفافیت در نحوه جمع‌آوری، پردازش، ذخیره و استفاده از داده‌ها، و پاسخگویی مؤسسات در قبال تصمیمات مبتنی بر داده.

شفافیت و پاسخگویی برای ایجاد اعتماد و اطمینان از پایبندی رویه‌های دیجیتال به استانداردهای اخلاقی حیاتی هستند (Thurston, 2015؛ Kirillova et al,2021) .

5. خودمختاری دیجیتال[7]

تعریف: حق افراد در مدیریت هویت دیجیتال خود و تصمیم‌گیری آگاهانه درباره استفاده از داده‌هایشان.

این اصل بر توانمندسازی کاربران و احترام به استقلال فردی تأکید دارد Tacheva, Namvarrad & Almissalati, 2022؛ Abbas, 2026

6. استفاده اخلاقی از فناوری [8]

تعریف: ارزیابی و کنترل پیامدهای اجتماعی، روانی و اخلاقی فناوری‌های دیجیتال (مانند هوش مصنوعی، الگوریتم‌ها و سیستم‌های نظارتی).

این اصل هشداردهنده در برابر «بی‌بندوباری فناوری» است (Oladokun & Gaitanou, 2024؛ Othman et al, 2024)

7. شمول و دسترسی[9]

تعریف: طراحی فضاهای دیجیتال به‌گونه‌ای که برای همه قابل‌استفاده باشد، از جمله افراد دارای معلولیت، کم‌بضاعت‌ها و جوامع حاشیه‌نشین.

شمول دیجیتال، یک الزام اخلاقی و یک فرصت برای عدالت اجتماعی است (Abbas, 2026؛ Othman et al, 2024)

8. بی‌طرفی شبکه[10]

تعریف: حفظ اینترنت باز و بدون تبعیض که در آن تمام محتوا، برنامه‌ها و کاربران به‌صورت یکسان تیمار می‌شوند.

بی‌طرفی شبکه برای حفظ ماهیت دموکراتیک اینترنت و جلوگیری از تبعیض در دسترسی به داده‌ها ضروری است (Zharova & Elin, 2021)

نتیجه‌گیری

عدالت اطلاعاتی در محیط‌های دیجیتال صرفاً یک آرمان فلسفی نیست، بلکه ضرورتی اخلاقی و سیاستی است که باید در طراحی سیستم‌ها، تدوین قوانین و شکل‌دهی به فرهنگ دیجیتال تجلی پیدا کند.

این هشت اصل، در کنار یکدیگر، چارچوبی جامع برای سنجش عدالت در سیاست‌گذاری دیجیتال، توسعه فناوری و سازوکارهای نظارتی فراهم می‌سازند.

همان‌گونه که گزارش‌های یونسکو و اتحادیه اروپا نیز تأکید کرده‌اند، ارزش‌هایی همچون انسان‌محوری، عدالت، شفافیت و پاسخگویی باید در مرکز راهبردهای حکمرانی دیجیتال قرار گیرند.

فهرست منابع

• Abbas, J. (2026). When and how corporate digital responsibility contributes to a firm’s reputation in society: Scale development and structural analysis. Technology in Society, 78, xx–xx.
• Butcher, M. P. (2009). At the foundations of information justice. Ethics and Information Technology, 11, xx–xx.
• European Commission (2022). Digital Services Act and Data Governance Act. Brussels, Belgium: Publications Office of the European Union.
• Goldenberg, I., Saindon, M., & Al-Tawil, J. (2017). Oh, didn’t anyone tell you? The importance of intra-organizational information sharing. In Advanced Sciences and Technologies for Security Applications. Springer.
• Jimenez-Gomez, C. E., Elena, S., & Vargas, P. S. (2025). Revisiting open justice in the digital age. In Research Handbook on Open Government (pp. xx–xx). Edward Elgar Publishing.
• Kirillova, E. A., Koval, V. N., Zenin, S., & Shlyapnikova, O. V. (2021). Digital right protection principles under digitalization. Webology, 18, xx–xx.
• Mathiesen, K. (2015). Informational justice: A conceptual framework for social justice in library and information services. Library Trends, 64(2), 198–225
• OECD (2019). OECD principles on artificial intelligence. Paris, France: OECD Publishing.
• Oladokun, B. D., & Gaitanou, P. (2024). Avatars and their players – art in the libraries. Library Hi Tech News, 41, xx–xx.
• Othman, A., Chemnad, K., Hassanien, A. E., & Altınay, Z. (2024). Accessible metaverse: A theoretical framework for accessibility and inclusion in the metaverse. Multimodal Technologies and Interaction, 8, xx–xx.
• Tacheva, J., Namvarrad, S., & Almissalati, N. (2022). A higher purpose: Towards a social justice informatics research framework. In Lecture Notes in Computer Science.
• Thurston, A. (2015). Access to reliable public records as evidence for freedom of information in Commonwealth Africa. The Round Table, 104, xx–xx.
• UNESCO (2021). Recommendation on the ethics of artificial intelligence. Paris, France: UNESCO Publishing.
• Zharova, A. K., & Elin, V. M. (2021). Technical and legal principles of information security on the example of Russia. In Proceedings of the 2021 IEEE International Conference on Quality Management, Transport and Information Security, Information Technologies (T&QM&IS) (pp. xx–xx). IEEE.

[1] – Informational Justice

[2] – Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD)

[3] – Digital Equality

[4] – Privacy and Confidentiality

[5] – Data Security

[6] – Transparency and Accountability

[7] – Digital Self-Determination

[8] – Ethical Use of Technology

[9] – Inclusivity and Accessibility

[10] – Network Neutrality

برای رفرنس دهی:

اسدی، مریم (1404). اصول کلیدی عدالت اطلاعاتی در محیط‌های دیجیتال. (انلاین). قابل دسترس در وبگاه اطلاعیاری: خدمات مشاوره اطلاعاتی. https://info-consulting.ir/key-principles-of-information-justice-in-digital-environments/ 

مقدمه

تحولات سریع فناوری در دهه‌های اخیر، بسیاری از حوزه‌های حرفه‌ای را دستخوش تغییرات بنیادین کرده است. حرفه علم اطلاعات و دانش‌شناسی نیز از این قاعده مستثنا نیست. با گسترش فناوری‌های نوظهور مانند هوش مصنوعی، کلان‌داده و اتوماسیون، چشم‌انداز خدمات اطلاعاتی در سطح جهانی به طور چشمگیری تغییریافته و متخصصان این حوزه با فرصت‌ها و چالش‌های جدیدی مواجه شده‌اند. این مقاله به بررسی ضرورت انطباق متخصصان علم اطلاعات و دانش‌شناسی با این تحولات و الزامات توسعه حرفه‌ای در عصر تحول دیجیتال می‌پردازد. تحول دیجیتال به فرآیند بهره‌گیری از فناوری‌های نوین دیجیتال برای تغییر بنیادین در شیوه‌های انجام کار، ارائه خدمات و تعامل با مشتریان و ذی‌نفعان گفته می‌شود. این تحول فراتر از صرفاً استفاده از ابزارهای دیجیتال است و شامل بازنگری در مدل‌های کسب‌وکار، فرآیندهای سازمانی، فرهنگ کاری و حتی ارزش‌های بنیادی یک نهاد یا سازمان می‌شود.

تحول نقش متخصصان علم اطلاعات و دانش‌شناسی

کتابخانه‌ها و مراکز اطلاع‌رسانی در حال گذار از ساختارهای سنتی مبتنی بر منابع فیزیکی به مراکز دیجیتال پویا هستند. این تغییر، نقش‌ها و مسئولیت‌های متخصصان علم اطلاعات و دانش‌شناسی را نیز متحول کرده است. وظایف مرسوم مانند فهرست‌نویسی، مدیریت فراداده و پاسخ‌گویی به سؤالات مرجع، با ورود فناوری‌های دیجیتال و هوش مصنوعی در معرض حذف یا بازتعریف قرار گرفته‌اند. در مقابل، مدیریت منابع دیجیتال، نظارت بر داده‌ها و تحلیل اطلاعات نیازمند مهارت‌هایی نوینی است که درگذشته کمتر به آن توجه می‌شد.

چالش‌های اخلاقی و اجتماعی

هم‌زمان با گسترش فناوری‌های دیجیتال، مسائل اخلاقی مرتبط با حریم خصوصی داده‌ها، امنیت اطلاعات و عدالت در دسترسی به منابع اطلاعاتی نیز اهمیت بیشتری یافته‌اند. متخصصان علم اطلاعات و دانش‌شناسی اکنون باید نقش فعالی در دفاع از حقوق کاربران ایفا کرده و در برابر استفاده نادرست از فناوری‌ها، موضع‌گیری آگاهانه‌تری بگیرند. این مسئولیت‌ها، نیازمند درک عمیق‌تری از ابعاد اجتماعی و اخلاقی فناوری‌های نوین است.

نیاز به توسعه حرفه‌ای

برای مواجهه مؤثر با این تحولات، متخصصان علم اطلاعات و دانش‌شناسی باید مجموعه‌ای از مهارت‌های جدید را کسب و تقویت کنند. این مهارت‌ها شامل موارد زیر است:

• مهارت‌های فنی: آشنایی با کاربردهای هوش مصنوعی، مدیریت مخازن دیجیتال، و استانداردهای فراداده؛
• سواد داده: توانایی تحلیل، مدیریت و حفاظت مسئولانه از داده‌ها؛
• رهبری راهبردی: هدایت مؤسسات در مسیر ادغام فناوری و مدیریت تغییر؛
• حمایت و اخلاق حرفه‌ای: تضمین دسترسی عادلانه به اطلاعات و حفظ حریم خصوصی کاربران.

نهادهای آموزشی و حرفه‌ای باید برنامه‌های توسعه مهارت را متناسب با نیازهای جدید طراحی و اجرا کنند. همچنین، بازنگری در برنامه‌های درسی دانشگاهی و افزودن دروس فناورانه، گامی ضروری برای آماده‌سازی نسل آینده کتابداران در محیطی به‌سرعت در حال تحول است.

نتیجه‌گیری

تحول دیجیتال در حوزه کتابداری یک تغییر سطحی یا موقتی نیست، بلکه دگرگونی‌ای بنیادین است که نقش و تأثیر کتابخانه‌ها را در قرن بیست ویکم بازتعریف خواهد کرد. انطباق پیشگیرانه، ارتقای مهارت‌های راهبردی و درک عمیق از ابعاد فناورانه و اخلاقی، برای متخصصان علم اطلاعات و دانش‌شناسی ضروری است تا بتوانند مأموریت اصلی خود را در تسهیل دسترسی برابر به اطلاعات و پشتیبانی از یادگیری مادام‌العمر در جهانی دیجیتال ادامه دهند.