اصول کلیدی عدالت اطلاعاتی در محیطهای دیجیتال
مقدمه
با گسترش فناوریهای دیجیتال و نقش فزاینده داده در تصمیمگیریهای فردی و سازمانی، عدالت اطلاعاتی[1] به یکی از چالشهای محوری در اخلاق دیجیتال، حکمرانی فناوری و حقوق بشر تبدیل شده است. این مفهوم فراتر از صرفاً «دسترسی به اطلاعات» است و شامل نحوه توزیع، استفاده، مدیریت و کنترل اطلاعات در فضاهای دیجیتال میشود.
هدف این یادداشت، شناسایی و سازماندهی اصول کلیدی عدالت اطلاعاتی در محیطهای دیجیتال بر اساس شواهد تجربی و چارچوبهای نظری موجود است. به بیان دیگر، با بررسی مجموعهای از مقالات مرتبط با عدالت اطلاعاتی، ابعاد اصلی این مفهوم در محیطهای دیجیتال شناسایی شده است.
برای فهم روشنتر و تبیین اصول بنیادین عدالت اطلاعاتی در فضای دیجیتال، ابتدا لازم است ابعاد و دامنه این مفهوم بهطور دقیق مشخص شود.
تعریف و دامنه مفهوم عدالت اطلاعاتی
عدالت اطلاعاتی به توزیع عادلانه و منصفانه اطلاعات و رفتار عادلانه با افراد بهعنوان جویندگان منابع و دادهها اشاره دارد.
این مفهوم چندوجهی، هم در حوزههای سازمانی (مانند عدالت در ارتباطات داخلی و تصمیمگیریهای مدیریتی) و هم در سطح جامعهشناختی – سیاسی (مانند دسترسی عادلانه به فناوریهای دیجیتال و حفاظت از حقوق دیجیتال) کاربرد دارد. عدالت اطلاعاتی تضمین میکند که همه افراد از دسترسی کافی و برابر به اطلاعات برخوردار هستند (Mathiesen, 2015).
به بیان دیگر مفاهیم کلیدی عدالت اطلاعاتی بر رفتار منصفانه با افراد در دسترسی و استفاده از اطلاعات (Mathiesen, 2015)، توزیع عادلانه اطلاعات (Mathiesen, 2015)؛ کیفیت اطلاعات در سازمانها (Goldenberg, Saindon, & Al-Tawil, 2017) تاکید دارد.
بر اساس تحلیل مقالات و گزارشهای بینالمللی از جمله یونسکو، سازمان توسعه و همکاری اقتصادی[2] و اتحادیه اروپا (UNESCO,2021؛ European Commission, 2022؛ OECD, 2019) نشان میدهند که شش ارزش اساسی شامل انسانمحوری، حفظ حریم خصوصی، امنیت، شفافیت، پاسخگویی و عدالت بهعنوان هسته اخلاقی جهانی در حکمرانی دیجیتال تأیید شدهاند.
همچنین خاطرنشان میکنند عدالت اطلاعاتی تنها به معنای دسترسی نیست، بلکه نقش فعال افراد بهعنوان تولیدکننده، مالک و تحلیلگر دادهها را نیز در بر میگیرد. این دیدگاه به انتقاد از «مکانیسمهای کنترلی» میپردازد که دادهها را بهصورت سادهشده و ناعادلانه بازتولید میکنند.
ابعاد اصلی عدالت اطلاعاتی در محیطهای دیجیتال
بر اساس تحلیل مقالات، گزارشهای بینالمللی از جمله یونسکو، سازمان توسعه و همکاری اقتصادی و اتحادیه اروپا، و چارچوبهای اخلاقی دیجیتال (UNESCO,2021؛ European Commission, 2022؛ OECD, 2019)، هشت اصل کلیدی عدالت اطلاعاتی در فضاهای دیجیتال را میتوان بهصورت ذیل شناسایی کرد:
- برابری دیجیتال[3]
تعریف: تضمین دسترسی برابر به منابع و فناوریهای دیجیتال برای همه افراد، صرفنظر از وضعیت اجتماعی – اقتصادی، نژاد، جنسیت یا سایر عوامل.
این اصل برای جلوگیری از نابرابری در دسترسی به اطلاعات و فناوری که میتواند نابرابریهای موجود را تشدید کند، بسیار مهم است (Kirillova et al,2021؛ Zharova & Elin, 2021؛ Butcher, 2009)
- حریم خصوصی و محرمانگی[4]
تعریف: محافظت از اطلاعات خصوصی افراد و تضمین ارتباطات محرمانه در فضاهای دیجیتال.
حریم خصوصی یک حق اساسی است که باید برای حفظ اعتماد و امنیت در تعاملات دیجیتال محافظت شود (Othman et al, 2024؛ Kirillova et al,2021؛ Tacheva, Namvarrad & Almissalti, 2022)
- امنیت دادهها[5]
تعریف: حفاظت از دادههای شخصی و حساس در برابر دسترسیهای غیرمجاز، سوءاستفاده، هک و نقض امنیتی.
امنیت دادهها بهعنوان یک الزام عملیاتی و اخلاقی، شرط لازم برای حفظ اعتماد کاربران است (Abbas, 2026؛ .Jimenez-Gomez, Elena&Vargas,2025)
- شفافیت و پاسخگویی[6]
تعریف: شفافیت در نحوه جمعآوری، پردازش، ذخیره و استفاده از دادهها، و پاسخگویی مؤسسات در قبال تصمیمات مبتنی بر داده.
شفافیت و پاسخگویی برای ایجاد اعتماد و اطمینان از پایبندی رویههای دیجیتال به استانداردهای اخلاقی حیاتی هستند (Thurston, 2015؛ Kirillova et al,2021) .
- خودمختاری دیجیتال[7]
تعریف: حق افراد در مدیریت هویت دیجیتال خود و تصمیمگیری آگاهانه درباره استفاده از دادههایشان.
این اصل بر توانمندسازی کاربران و احترام به استقلال فردی تأکید دارد Tacheva, Namvarrad & Almissalati, 2022؛ Abbas, 2026
- استفاده اخلاقی از فناوری [8]
تعریف: ارزیابی و کنترل پیامدهای اجتماعی، روانی و اخلاقی فناوریهای دیجیتال (مانند هوش مصنوعی، الگوریتمها و سیستمهای نظارتی).
این اصل هشداردهنده در برابر «بیبندوباری فناوری» است (Oladokun & Gaitanou, 2024؛ Othman et al, 2024)
- شمول و دسترسی[9]
تعریف: طراحی فضاهای دیجیتال بهگونهای که برای همه قابلاستفاده باشد، از جمله افراد دارای معلولیت، کمبضاعتها و جوامع حاشیهنشین.
شمول دیجیتال، یک الزام اخلاقی و یک فرصت برای عدالت اجتماعی است (Abbas, 2026؛ Othman et al, 2024)
- بیطرفی شبکه[10]
تعریف: حفظ اینترنت باز و بدون تبعیض که در آن تمام محتوا، برنامهها و کاربران بهصورت یکسان تیمار میشوند.
بیطرفی شبکه برای حفظ ماهیت دموکراتیک اینترنت و جلوگیری از تبعیض در دسترسی به دادهها ضروری است (Zharova & Elin, 2021)
نتیجهگیری
عدالت اطلاعاتی در محیطهای دیجیتال صرفاً یک آرمان فلسفی نیست، بلکه ضرورتی اخلاقی و سیاستی است که باید در طراحی سیستمها، تدوین قوانین و شکلدهی به فرهنگ دیجیتال تجلی پیدا کند.
این هشت اصل، در کنار یکدیگر، چارچوبی جامع برای سنجش عدالت در سیاستگذاری دیجیتال، توسعه فناوری و سازوکارهای نظارتی فراهم میسازند.
همانگونه که گزارشهای یونسکو و اتحادیه اروپا نیز تأکید کردهاند، ارزشهایی همچون انسانمحوری، عدالت، شفافیت و پاسخگویی باید در مرکز راهبردهای حکمرانی دیجیتال قرار گیرند.
فهرست منابع
- Abbas, J. (2026). When and how corporate digital responsibility contributes to a firm’s reputation in society: Scale development and structural analysis. Technology in Society, 78, xx–xx.
- Butcher, M. P. (2009). At the foundations of information justice. Ethics and Information Technology, 11, xx–xx.
- European Commission (2022). Digital Services Act and Data Governance Act. Brussels, Belgium: Publications Office of the European Union.
- Goldenberg, I., Saindon, M., & Al-Tawil, J. (2017). Oh, didn’t anyone tell you? The importance of intra-organizational information sharing. In Advanced Sciences and Technologies for Security Applications. Springer.
- Jimenez-Gomez, C. E., Elena, S., & Vargas, P. S. (2025). Revisiting open justice in the digital age. In Research Handbook on Open Government (pp. xx–xx). Edward Elgar Publishing.
- Kirillova, E. A., Koval, V. N., Zenin, S., & Shlyapnikova, O. V. (2021). Digital right protection principles under digitalization. Webology, 18, xx–xx.
- Mathiesen, K. (2015). Informational justice: A conceptual framework for social justice in library and information services. Library Trends, 64(2), 198–225
- OECD (2019). OECD principles on artificial intelligence. Paris, France: OECD Publishing.
- Oladokun, B. D., & Gaitanou, P. (2024). Avatars and their players – art in the libraries. Library Hi Tech News, 41, xx–xx.
- Othman, A., Chemnad, K., Hassanien, A. E., & Altınay, Z. (2024). Accessible metaverse: A theoretical framework for accessibility and inclusion in the metaverse. Multimodal Technologies and Interaction, 8, xx–xx.
- Tacheva, J., Namvarrad, S., & Almissalati, N. (2022). A higher purpose: Towards a social justice informatics research framework. In Lecture Notes in Computer Science.
- Thurston, A. (2015). Access to reliable public records as evidence for freedom of information in Commonwealth Africa. The Round Table, 104, xx–xx.
- UNESCO (2021). Recommendation on the ethics of artificial intelligence. Paris, France: UNESCO Publishing.
- Zharova, A. K., & Elin, V. M. (2021). Technical and legal principles of information security on the example of Russia. In Proceedings of the 2021 IEEE International Conference on Quality Management, Transport and Information Security, Information Technologies (T&QM&IS) (pp. xx–xx). IEEE.
[1] – Informational Justice
[2] – Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD)
[3] – Digital Equality
[4] – Privacy and Confidentiality
[5] – Data Security
[6] – Transparency and Accountability
[7] – Digital Self-Determination
[8] – Ethical Use of Technology
[9] – Inclusivity and Accessibility
[10] – Network Neutrality
برای رفرنس دهی:
اسدی، مریم (1404). اصول کلیدی عدالت اطلاعاتی در محیطهای دیجیتال. (انلاین). قابل دسترس در وبگاه اطلاعیاری: خدمات مشاوره اطلاعاتی. https://info-consulting.ir/key-principles-of-information-justice-in-digital-environments/
دیدگاه خود را ثبت کنید
تمایل دارید در گفتگوها شرکت کنید؟در گفتگو ها شرکت کنید.