ضرورت انطباق متخصصان علم اطلاعات و دانششناسی در عصر تحول دیجیتال
مقدمه
تحولات سریع فناوری در دهههای اخیر، بسیاری از حوزههای حرفهای را دستخوش تغییرات بنیادین کرده است. حرفه علم اطلاعات و دانششناسی نیز از این قاعده مستثنا نیست. با گسترش فناوریهای نوظهور مانند هوش مصنوعی، کلانداده و اتوماسیون، چشمانداز خدمات اطلاعاتی در سطح جهانی به طور چشمگیری تغییریافته و متخصصان این حوزه با فرصتها و چالشهای جدیدی مواجه شدهاند. این مقاله به بررسی ضرورت انطباق متخصصان علم اطلاعات و دانششناسی با این تحولات و الزامات توسعه حرفهای در عصر تحول دیجیتال میپردازد. تحول دیجیتال به فرآیند بهرهگیری از فناوریهای نوین دیجیتال برای تغییر بنیادین در شیوههای انجام کار، ارائه خدمات و تعامل با مشتریان و ذینفعان گفته میشود. این تحول فراتر از صرفاً استفاده از ابزارهای دیجیتال است و شامل بازنگری در مدلهای کسبوکار، فرآیندهای سازمانی، فرهنگ کاری و حتی ارزشهای بنیادی یک نهاد یا سازمان میشود.
تحول نقش متخصصان علم اطلاعات و دانششناسی
کتابخانهها و مراکز اطلاعرسانی در حال گذار از ساختارهای سنتی مبتنی بر منابع فیزیکی به مراکز دیجیتال پویا هستند. این تغییر، نقشها و مسئولیتهای متخصصان علم اطلاعات و دانششناسی را نیز متحول کرده است. وظایف مرسوم مانند فهرستنویسی، مدیریت فراداده و پاسخگویی به سؤالات مرجع، با ورود فناوریهای دیجیتال و هوش مصنوعی در معرض حذف یا بازتعریف قرار گرفتهاند. در مقابل، مدیریت منابع دیجیتال، نظارت بر دادهها و تحلیل اطلاعات نیازمند مهارتهایی نوینی است که درگذشته کمتر به آن توجه میشد.
چالشهای اخلاقی و اجتماعی
همزمان با گسترش فناوریهای دیجیتال، مسائل اخلاقی مرتبط با حریم خصوصی دادهها، امنیت اطلاعات و عدالت در دسترسی به منابع اطلاعاتی نیز اهمیت بیشتری یافتهاند. متخصصان علم اطلاعات و دانششناسی اکنون باید نقش فعالی در دفاع از حقوق کاربران ایفا کرده و در برابر استفاده نادرست از فناوریها، موضعگیری آگاهانهتری بگیرند. این مسئولیتها، نیازمند درک عمیقتری از ابعاد اجتماعی و اخلاقی فناوریهای نوین است.
نیاز به توسعه حرفهای
برای مواجهه مؤثر با این تحولات، متخصصان علم اطلاعات و دانششناسی باید مجموعهای از مهارتهای جدید را کسب و تقویت کنند. این مهارتها شامل موارد زیر است:
- مهارتهای فنی: آشنایی با کاربردهای هوش مصنوعی، مدیریت مخازن دیجیتال، و استانداردهای فراداده؛
- سواد داده: توانایی تحلیل، مدیریت و حفاظت مسئولانه از دادهها؛
- رهبری راهبردی: هدایت مؤسسات در مسیر ادغام فناوری و مدیریت تغییر؛
- حمایت و اخلاق حرفهای: تضمین دسترسی عادلانه به اطلاعات و حفظ حریم خصوصی کاربران.
نهادهای آموزشی و حرفهای باید برنامههای توسعه مهارت را متناسب با نیازهای جدید طراحی و اجرا کنند. همچنین، بازنگری در برنامههای درسی دانشگاهی و افزودن دروس فناورانه، گامی ضروری برای آمادهسازی نسل آینده کتابداران در محیطی بهسرعت در حال تحول است.
نتیجهگیری
تحول دیجیتال در حوزه کتابداری یک تغییر سطحی یا موقتی نیست، بلکه دگرگونیای بنیادین است که نقش و تأثیر کتابخانهها را در قرن بیست ویکم بازتعریف خواهد کرد. انطباق پیشگیرانه، ارتقای مهارتهای راهبردی و درک عمیق از ابعاد فناورانه و اخلاقی، برای متخصصان علم اطلاعات و دانششناسی ضروری است تا بتوانند مأموریت اصلی خود را در تسهیل دسترسی برابر به اطلاعات و پشتیبانی از یادگیری مادامالعمر در جهانی دیجیتال ادامه دهند.
