عدالت اطلاعاتی: چارچوب مفهومی برای عدالت اجتماعی در خدمات کتابداری و اطلاعرسانی
مقاله جالبی با عنوان «عدالت اطلاعاتی: چارچوب مفهومی برای عدالت اجتماعی در خدمات کتابداری و اطلاعرسانی[1]»، نوشته کای مدیسن[2]، استادیار مدرسه منابع اطلاعاتی و علوم کتابداری [3]دانشگاه آریزونا،[4] در سال ۲۰۱۵ در مجله Library Trends منتشر شده است. این مقاله چارچوبی مفهومی برای درک و تحقق عدالت اجتماعی در حوزه علوم کتابداری و اطلاعرسانی (LIS) ارائه میدهد که با تلفیق دغدغههای حرفهای این حوزه و نظریههای فلسفیِ عدالت، شکل گرفته است.
به گفته نویسنده، هرچند در سالهای اخیر بحث عدالت اجتماعی در حوزه علوم کتابداری و اطلاعرسانی گسترشیافته، اما هنوز این مفهوم در این زمینه کمنظریهپردازیشده است. تعداد معدودی از پژوهشها بهصورت صریح و سیستماتیک از نظریههای فلسفی عدالت – مانند آثار جان راولز، آیریس ماریون یانگ، نانسی فریزر، مارتا نوسبام و آمارتیا سن – استفاده کردهاند. از سوی دیگر، واردکردن مستقیم این نظریهها به خدمات کتابداری و اطلاعرسانی کافی نیست، زیرا لزوماً با چالشهای خاص حرفه کتابداری همخوانی ندارد. برایناساس، نویسنده با الهام از نظریههای فلسفه و ادبیات تخصصی علوم کتابداری و اطلاعرسانی، چارچوبی جدید با عنوان «عدالت اطلاعاتی» پیشنهاد میکند که هم نظری باشد و هم در عمل برای کتابخانهها و مراکز اطلاعاتی قابلاستفاده باشد.
روش پژوهش در این مقاله، رویکردی فلسفی – مفهومی است که با بازخوانی انتقادی نظریههای عدالت، به استخراج دلالتهای آنها برای حوزه اطلاعات میپردازد. این چارچوب، عدالت اجتماعی و اطلاعاتی را نه بهعنوان یک شعار حاشیهای، بلکه بهعنوان یکی از هستههای فکری و ارزشی اصلی حرفه کتابداری مطرح میکند.
چارچوب «عدالت اطلاعاتی» بر سه بعد اصلی استوار است:
۱. توزیع (چه کسی به چه منابع اطلاعاتی دسترسی دارد؟)،
۲. مشارکت (چه کسانی در تصمیمگیریها و سیاستگذاریهای اطلاعاتی مشارکت میکنند؟)،
۳. بهرسمیتشناختن (آیا هویتها، صداها و تفاوتهای فرهنگی و اجتماعی در سامانههای اطلاعاتی دیده و احترام گذاشته میشوند؟).
در این چارچوب، اصطلاح کلیدی «عدالت توزیعی اطلاعاتی» معرفی میشود که بهصورت «توزیع عادلانه دسترسی به اطلاعات» تعریف میشود. نویسنده تأکید میکند که دسترسی بهخودیخود یک منبع نیست، بلکه ابزاری است که مستقیماً بر توانمندیهای افراد تأثیر میگذارد؛ بنابراین، یک سیستم اطلاعاتی عادلانه سیستمی است که نهتنها اطلاعات را در دسترس قرار میدهد، بلکه اطمینان حاصل میکند که افراد – با هر سطحی از سواد اطلاعاتی، زبان، توانایی فیزیکی یا موقعیت اجتماعی – بتوانند از آن اطلاعات برای گسترش توانمندیهای خود استفاده کنند.
این دیدگاه نشان میدهد که سیاستگذاری در کتابخانهها نباید محدود به فراهمکردن منابع باشد، بلکه باید به موانع ساختاری دسترسی – مانند فقر، نابرابری دیجیتال، تبعیض یا کمبود زیرساختهای فیزیکی و فرهنگی – نیز بپردازد.
این رویکرد با ریشههای تاریخی حرفه کتابداری هم همخوانی دارد. از زمان تأسیس انجمن کتابداری آمریکا در سال ۱۸۷۶، کتابخانهها بهعنوان ابزاری برای رشد اخلاقی و اجتماعی تلقی شدهاند. «منشور حقوق کتابخانه» در سال ۱۹۳۹، دفاع از آزادی فکری و مبارزه با سانسور را به وظیفه حرفهای کتابداران تبدیل کرد. در دهه ۱۹۹۰، این انجمن سیاست خدمات کتابخانهای برای فقرا را تصویب کرد که دسترسی منصفانه، آگاهی عمومی و حمایت از گروههای آسیبپذیر را در اولویت قرارداد. به عبارتی رشته کتابداری از ابتدا یک ایده اجتماعی قوی داشته؛ مثل دفاع از آزادی اندیشه، مخالفت با سانسور، و فراهمکردن خدمات برای فقرا و اقشار محروم، اما نظریه منسجمِ عدالت اجتماعی ویژه حوزه خدمات کتابداری و اطلاعرسانی کمتر تدوین شده است.
بااینوجود، نویسنده تأکید میکند که وجود این ارزشهای اجتماعی بهتنهایی کافی نیست و یک نظریه منسجم و تخصصی از عدالت اجتماعی و اطلاعاتی در حوزه خدمات کتابداری و اطلاعرسانی ضروری است.
در نهایت، چارچوب «عدالت اطلاعاتی» بهعنوان ابزاری کاربردی مطرح میشود که به کتابداران و متخصصان اطلاعات کمک میکند تا خدمات، مجموعهها، سیاستها و ساختارهای نهادی خود را از منظر عدالت ارزیابی کنند. هدف نهایی این است که کتابداران نهتنها فراهمکننده اطلاعات باشند، بلکه بهعنوان «کنشگران عدالت اجتماعی و اطلاعاتی»، طراحی خدمات و سیاستها را بر اساس معیارهای عدالت توزیعی، مشارکتی و شناختی بسنجند و در عمل به ساخت جامعهای عادلانهتر در قلمرو دانش و اطلاعات کمک کنند.
[1] –Informational Justice: A Conceptual Framework for Social Justice in Library and Information Services
[2] – Kay Mathiesen
[3] – School of Information Resources and Library Science
[4] – University of Arizona
Source: Mathiesen, Kay, Informational Justice: A Conceptual Framework for Social Justice in Library and Information Services (2015). Library Trends. issue on Social Justice in Library and Information Science and Services, Vol. 64, No. 2, 2015: 198-225., Available at SSRN: https://ssrn.com/abstract=2937417
