بایگانی برچسب برای: آمورش کتابداران

مقدمه

موضوع هوش مصنوعی (AI) به یکی از داغ‌ترین مباحث روز در رسانه‌ها تبدیل شده است. چهره‌های برجسته‌ای مانند استیون هاوکینگ، ایلان ماسک و بیل گیتس بارها نسبت به خطرات بالقوه آن برای بقای بشر هشدار داده‌اند. با نگاهی به روزنامه‌ها، تلویزیون یا فضای مجازی، حجم گسترده‌ای از اطلاعات و دیدگاه‌ها درباره تأثیرات احتمالی هوش مصنوعی بر زندگی انسان قابل مشاهده است.
علاوه بر توجه رسانه‌ای، متون تخصصی در حوزه‌های پزشکی و حقوق نیز سرشار از پژوهش‌هایی درباره کاربردهای هوش مصنوعی هستند. این فناوری به‌عنوان یک عامل تحول‌آفرین—و گاه مخل—شناخته می‌شود. در حقوق، از آن برای بررسی قراردادها، صدور صورت‌حساب و انتخاب هیئت منصفه استفاده می‌شود. در پزشکی نیز، توانایی تحلیل داده‌های عظیم به هوش مصنوعی امکان داده تا در تشخیص بیماری‌ها از انسان پیشی بگیرد.
اساتید برجسته در رشته‌های حقوق و پزشکی اذعان دارند که هوش مصنوعی نه‌تنها شیوه آموزش حرفه‌ای را دگرگون کرده، بلکه در آینده ممکن است نیاز به نیروی انسانی در این حوزه‌ها را نیز کاهش دهد.

ما همیشه تغییراتی را که در دو سال آینده اتفاق می‌افتد بیش از حد برآورد می کنیم و تغییراتی را که در ده سال آینده اتفاق می‌افتد دست‌کم می‌گیریم.» -بیل گیتس

با وجود گسترش روزافزون هوش مصنوعی در بسیاری از رشته‌ها، جای تعجب است که این موضوع هنوز در ادبیات کتابداری جایگاه قابل توجهی پیدا نکرده است. حرفه‌ای که همواره در مواجهه با فناوری‌های نوظهور و گاه مخرب نقش پیشرو داشته، اکنون در مقایسه با حوزه‌هایی مانند حقوق و پزشکی، واکنش چندانی به تحولات ناشی از هوش مصنوعی نشان نمی‌دهد.
نه پژوهش‌های بنیادی در این زمینه توسعه یافته‌اند، نه مدارس کتابداری به‌طور جدی به بررسی تأثیرات احتمالی آن بر آینده این رشته پرداخته‌اند—از جمله کاهش پذیرش دانشجو یا تغییر در ماهیت وظایف کتابداران.
در حالی که یادگیری ماشینی، پردازش زبان طبیعی و قدرت محاسباتی بالا سه محور اصلی تأثیر هوش مصنوعی بر حرفه‌های حقوقی و پزشکی هستند، همین فناوری‌ها می‌توانند ساختار، نقش و عملکرد کتابداری را نیز دگرگون کنند. نادیده گرفتن این تحولات، ممکن است کتابداری را از مسیر تحول دیجیتال و نیازهای آینده دور نگه دارد.

کنجکاو بودیم: چرا در متون حرفه‌ای ما بحث درباره هوش مصنوعی کم است؟ برای درک این موضوع، همکاران خود را درباره درک آنها از هوش مصنوعی، به ویژه در رابطه با آینده، تأثیر بالقوه بر کار مان و تعداد نیروی کار مورد بررسی قرار دادیم.

روش‌شناسی

برای انجام این نظرسنجی، واتسون آی‌بی‌ام به‌عنوان نماد هوش مصنوعی انتخاب شد—محصولی شناخته‌شده که در کنار سیستم‌هایی مانند الکسای آمازون و سیری اپل، برای پاسخ‌گویی به پرسش‌ها طراحی شده است. انتخاب واتسون به این دلیل بود که عملکرد آن شباهت‌هایی با کتابداران دارد، اما برخلاف آنان، برای پاسخ‌گویی به یادگیری ماشینی و قدرت پردازش بالا متکی است.
مدل‌سازی نظرسنجی بر اساس الگوی پیشنهادی مولر و بوستروم (۲۰۱۶) انجام شد. ابزار نظرسنجی با عنوان «ادراک کتابخانه‌ای از هوش مصنوعی» در پلتفرم Qualtrics طراحی و پس از دریافت تأییدیه هیئت بازبینی سازمانی، در ماه‌های مه و ژوئن ۲۰۱۷ میان فهرست‌های خدمات حرفه‌ای کتابخانه‌ها توزیع شد. این پرسش‌نامه شامل ۱۰ سؤال بود و تعداد پاسخ‌ها بین ۳۰۷ تا ۳۴۱ نفر متغیر بود.

بر اساس داده‌های نمودار ۱، ۵۶.۳درصد از پاسخ‌دهندگان معتقدند که هوش مصنوعی تأثیری تحول‌آفرین بر حرفه کتابداری خواهد داشت. با این حال، ۴۳.۶۹درصد-که خود در حوزه‌هایی با مهارت‌های فنی بالا فعالیت دارند-بر این باورند که هوش مصنوعی تأثیر اندکی بر کتابداری خواهد داشت یا اصلاً تأثیری نخواهد داشت. این دیدگاه با پیش‌بینی‌های موجود در ادبیات کتابداری فاصله دارد؛ جایی که فرناندز (۲۰۱۶) تأکید می‌کند: «سؤال این نیست که چه فناوری تحت تأثیر قرار می‌گیرد، بلکه این است که چه فناوری، اگر وجود داشته باشد، از تأثیر هوش مصنوعی مصون می‌ماند.»
lass=”yoast-text-mark” />>در مقابل، نهادهای حرفه‌ای مانند انجمن وکلای آمریکا و انجمن پزشکی آمریکا، هوش مصنوعی را به رسمیت شناخته‌اند و آن را در ادبیات تخصصی و نشست‌های سالانه خود جای داده‌اند. در یکی از میزگردهای سال ۲۰۱۶ در نشست انجمن وکلای آمریکا، این نتیجه‌گیری مطرح شد که: «عاقلانه است که از همین حالا هوش مصنوعی را بپذیریم تا بتواند به‌جای مانع، به ابزاری مؤثر تبدیل شود.»

tyle=”text-align: justify;”>در سؤال دوم نظرسنجی (نمودار ۲)، از شرکت‌کنندگان خواسته شد تا بخش‌هایی از کتابداری را که بیشترین تأثیر را از هوش مصنوعی می‌پذیرند، مشخص کنند. به جز خدمات دسترسی، نتایج به‌خوبی با حوزه‌هایی هم‌راستا بودند که هم‌اکنون تحت تأثیر قرار گرفته‌اند و کارشناسان نیز پیش‌بینی می‌کنند در آینده نزدیک دستخوش تحول شوند.
در حال حاضر، خدمات مجازی کتابخانه‌ها—که عمدتاً تحت تأثیر نیازهای بازار شکل گرفته‌اند—هوش مصنوعی را در قالب نرم‌افزارهای کشف (Discovery Software) در سامانه‌های یکپارچه کتابخانه‌ای، یا به‌صورت سیستم‌های ارائه اطلاعات کامل و ارزش‌افزوده توسط شرکت‌هایی مانند EBSCO و ProQuest، به کار گرفته‌اند.
همچنین، بنا بر نظر مگلی (۲۰۱۵)، کاربرد هوش مصنوعی در حوزه‌هایی چون فهرست‌نویسی، رده‌بندی، مستندسازی و مجموعه‌سازی به‌طور پیوسته در حال رشد و بهبود است- نشانه‌ای از روندی که کتابداری را به‌سوی تحول دیجیتال سوق می‌دهد.

در این بخش از پژوهش، نتایج نظرسنجی نشان داد که برخلاف انتظار، پاسخ‌دهندگان خدمات دسترسی را در میان بخش‌هایی که ممکن است تحت تأثیر هوش مصنوعی قرار گیرند، در رتبه بالایی قرار ندادند—در حالی‌که این حوزه به‌ویژه در کتابخانه‌های دیجیتال، مستعد تحول فناورانه است.
در سؤالات سوم تا پنجم، از کتابداران خواسته شد زمان احتمالی ورود ابررایانه‌ها به کتابخانه‌ها را پیش‌بینی کنند. اکثریت قابل توجهی (۲۱۴ نفر) بر این باور بودند که تا سال ۲۰۴۷، با احتمال ۹۰٪، ابررایانه‌ها در کتابخانه‌ها به‌کار گرفته خواهند شد. با این حال، بیشتر پاسخ‌دهندگان استفاده فوری از این فناوری را بعید می‌دانستند.
این دیدگاه با پیش‌بینی‌های کنسرسیوم رسانه‌های جدید (همکار ACRL) تفاوت دارد؛ چرا که این نهاد بازه‌ای ۴ تا ۵ ساله را برای پذیرش هوش مصنوعی در کتابخانه‌ها مطرح کرده است. در گزارش این کنسرسیوم آمده است که هوش مصنوعی می‌تواند بار کاری کتابداران را کاهش داده و زمان بیشتری برای فعالیت‌هایی مانند آموزش و ارتقاء پژوهش فراهم کند.
در حوزه‌های دیگر، کاربردهای عملی هوش مصنوعی چشمگیرتر بوده‌اند:
• در حقوق، پلتفرم ROSS Intelligence (وابسته به واتسون) قادر است یک میلیون صفحه قانون قضایی را در یک ثانیه پردازش کند و در شرکت‌های بزرگ حقوقی، بین ۲۰ تا ۳۰ ساعت در هر پرونده صرفه‌جویی زمانی ایجاد کند.
• در پزشکی، سامانه ایزابل اطلاعات بیمار را گردآوری کرده و به پزشکان در تشخیص افتراقی کمک می‌کند.
در سؤالات ششم تا هشتم، تمرکز بر چشم‌انداز شغلی کتابداران و احتمال جایگزینی آنان با ابررایانه‌ها بود. بیشتر پاسخ‌دهندگان دیدگاهی مثبت نسبت به هوش مصنوعی داشتند و یا مطمئن نبودند که این فناوری جایگزین کتابداران شود. آنان معتقد بودند که ابررایانه‌ها یا نیاز به کتابداران را افزایش خواهند داد یا تأثیر قابل توجهی بر کاهش آن نخواهند داشت.

نتایج نظرسنجی نشان داد که آگاهی کتابداران از تحولات نوین در حوزه هوش مصنوعی، به‌ویژه پروژه‌هایی مانند ربات تعاملی «شیائوتو» در دانشگاه پکن، بسیار محدود است. این در حالی‌ست که در حرفه‌هایی مانند پزشکی و حقوق، پذیرش فناوری‌هایی نظیر «وکلای روبات» و روبات‌های مراقبت شخصی به‌طور گسترده‌تری صورت گرفته و چشم‌انداز حرفه‌ای آنان با تحولات هوش مصنوعی هم‌راستا شده است.
در سؤال نهم، بررسی شد که آیا شرکت‌کنندگان تاکنون مقاله‌ای درباره ابررایانه‌ها مطالعه کرده‌اند. بیش از ۷۵درصد پاسخ‌دهندگان اعلام کردند که هیچ‌گونه مطالعه‌ای در این زمینه نداشته‌اند-موضوعی که می‌تواند دلیل کم‌توجهی به تأثیرات بالقوه این فناوری در رتبه‌بندی بخش‌های کتابداری باشد.
همچنین، در بخش مربوط به علاقه‌مندی به شرکت در کارگاه آموزشی هوش مصنوعی در کتابخانه، تنها ۴۷.۴۲درصد از پاسخ‌دهندگان ابراز تمایل کردند. این میزان پایین مشارکت، نشان‌دهنده فاصله قابل‌توجه میان کتابداران و روندهای نوظهور فناوری است—فاصله‌ای که در صورت تداوم، ممکن است حرفه کتابداری را از مسیر تحول دیجیتال و نیازهای آینده دور نگه دارد.

در حرفه‌های پزشکی و حقوق، ضرورت آموزش مداوم در زمینه هوش مصنوعی به‌طور جدی پذیرفته شده است. پزشکان و وکلا به‌خوبی دریافته‌اند که برای همگام شدن با تحولات فناورانه، باید مهارت‌های خود را به‌روز نگه دارند.
در سال ۲۰۱۷، حدود ۲۰۰۰ پزشک در هشتمین کنفرانس سالانه Health Datapalooza شرکت کردند—رویدادی که به بررسی نقش داده و فناوری در ارتقاء سلامت اختصاص داشت. این مشارکت گسترده نشان‌دهنده تعهد جامعه پزشکی به یادگیری و بهره‌برداری از ابزارهای نوین دیجیتال است.
در حوزه حقوق نیز، انجمن وکلای آمریکا یکی از محبوب‌ترین دوره‌های آموزش مداوم خود را با عنوان «ظهور ماشین‌ها: هوش مصنوعی و آینده قانون‌گذاری» ارائه کرده است. این دوره‌ها نشان می‌دهند که نهادهای حرفه‌ای نه‌تنها هوش مصنوعی را به رسمیت شناخته‌اند، بلکه برای آماده‌سازی اعضای خود در مواجهه با آن، برنامه‌ریزی آموزشی هدفمند دارند.
این رویکرد می‌تواند الگویی برای حرفه کتابداری باشد-حرفه‌ای که هنوز در مراحل ابتدایی پذیرش و آموزش هوش مصنوعی قرار دارد.

نتیجه‌گیری

هدف این پژوهش، بررسی دیدگاه کتابداران دانشگاهی نسبت به تأثیر هوش مصنوعی—به‌ویژه نمونه‌هایی مانند واتسون—بر حرفه کتابداری بود. نتایج نظرسنجی چند نکته کلیدی را آشکار کرد:
📊 مهم‌ترین یافته‌ها
• نگرانی محدود نسبت به فرسایش شغلی: برخلاف حوزه‌های حقوق و پزشکی که نسبت به جایگزینی نیروی انسانی با فناوری‌های هوشمند ابراز نگرانی کرده‌اند، کتابداران نگرانی چندانی از تأثیرات دگرگون‌کننده هوش مصنوعی بر حرفه خود ندارند.
• پیش‌بینی زمان تحول: بیشتر پاسخ‌دهندگان تصور می‌کنند که ورود جدی هوش مصنوعی به کتابخانه‌ها تا حدود ۳۰ سال آینده (یعنی حوالی ۲۰۴۷) رخ خواهد داد-برداشتی که با پیش‌بینی‌های کارشناسان کتابداری که بازه‌ای بسیار کوتاه‌تر را مطرح کرده‌اند، تفاوت چشمگیری دارد.
• فقدان آشنایی با ادبیات تخصصی: بیش از ۷۵درصد از شرکت‌کنندگان تاکنون مقاله‌ای درباره ابررایانه‌ها یا هوش مصنوعی در منابع حرفه‌ای مطالعه نکرده‌اند. این خلأ اطلاعاتی می‌تواند دلیل واکنش‌های محتاطانه و گاه بی‌تفاوت نسبت به موضوع باشد.
• علاقه‌مندی پایین به آموزش تخصصی: تنها ۴۷.۴۲درصد از پاسخ‌دهندگان تمایل به شرکت در کارگاه‌های آموزشی مرتبط با هوش مصنوعی نشان دادند-نکته‌ای نگران‌کننده در مواجهه با سرعت بالای پیشرفت این فناوری.

توصیه‌ها

هوش مصنوعی اغلب به عنوان یک حقه یا چیزهای علمی تخیلی در نظر گرفته می‌شود. حدس اولیه ما برای این مطالعه این بود که هوش مصنوعی بر تعداد کتابداران مورد نیاز برای کار تأثیر منفی خواهد گذاشت و این تأثیر در 10 سال آینده احساس خواهد شد.  توانستیم کمبود این موضوع را در متون کتابداری حرفه‌ای در مقایسه با آنچه در سایر حرفه‌ها وجود دارد شناسایی کنیم. همچنین می‌خواستیم بدانیم چرا بحثی در مورد هوش مصنوعی در بین کتابداران وجود ندارد.

تایج این نظرسنجی نشان‌دهنده نوعی رضایت بیش از حد در میان کتابداران نسبت به تأثیرات تحول‌آفرین و گاه مخرب هوش مصنوعی است. در حالی‌که کتابخانه‌های دانشگاهی طی ۳۵ سال گذشته با موفقیت فرآیند خودکارسازی را پذیرفته‌اند، اکنون به نظر می‌رسد که در برابر موج جدید فناوری، سکوت اختیار کرده‌ایم—گویی سرمان را زیر شن فرو برده‌ایم. این وضعیت را می‌توان با چالش تغییرات اقلیمی مقایسه کرد: داده‌ها وجود دارند، اما تصمیم می‌گیریم آن‌ها را نادیده بگیریم.
شاید اکنون زمان آن رسیده باشد که از همتایان‌مان در رشته‌های حقوق و پزشکی الگو بگیریم و رویکردی فعالانه در پیش بگیریم. با پذیرش هوش مصنوعی به‌عنوان یک ابزار، می‌توانیم بار کاری خود را کاهش داده و تمرکز بیشتری بر وظایف آموزشی، پژوهشی و خدمات تخصصی داشته باشیم.
روسای مدارس کتابداری باید این گفت‌وگو را با بازنگری در برنامه‌های درسی آغاز کنند و بپرسند: «آیا سطح فعلی آموزش برای مواجهه با آینده کافی است؟» همچنین، فضای گسترده‌ای برای پژوهش‌های نو در این زمینه وجود دارد. اکنون زمان آن است که نهادهای حرفه‌ای، گروه‌های علاقه‌مند، کارگاه‌ها و فرصت‌های توسعه تخصصی را برای بررسی پیامدهای این فناوری در حال تحول ایجاد کنند.
در مسیر پیش‌رو، باید از گذشته الهام بگیریم—کتابخانه‌ها نه‌تنها توانسته‌اند از چالش‌های فناورانه جان سالم به در ببرند، بلکه در بسیاری موارد، به‌خوبی با آن‌ها سازگار شده‌اند. هوش مصنوعی تهدیدی وجودی برای کتابداری نیست؛ بلکه فرصتی‌ست برای رشد، تحول و بازتعریف نقش‌های حرفه‌ای. باید بدانیم که زمان آینده نیست—زمان اکنون است. موج تغییرات پیش‌رو نه خیال‌پردازی علمی‌ست و نه فریب؛ اگر چشم بپوشیم، ممکن است در آن غرق شویم.

منابع:

Fernandez, P. (2016). “ ‘Through the Looking Glass: Envisioning New Library Technologies’ Understanding Artificial Intelligence.” Library Hi Tech News, 33(3), 20–23.
Mogali, S. (2015). “Artificial Intelligence and Its Applications in Libraries.” Delhi. Müller, V., and Bostrom, N. (2016). “Future Progress in Artificial Intelligence: A Survey of Expert Opinion.” In V. Müller (Ed.), Fundamental Issues of Artificial Intelligence, First Edition, 555–572. New York:
Springer

اصل مقاله:

Wood, Barbara A., and David J. Evans. “Librarians’ Perceptions of Artificial Intelligence and Its Potential Impact on the Profession.” Computers in Libraries, 38.1 (2018). https://www.researchgate.net/publication/322977069_Librarians%27_Perceptions_of_Artificial_Intelligence_and_Its_Potential_Impact_on_the_Profession. ترجمه دکتر مریم اسدی